چشمه

• غلغله‌زن: شور و غوغاکنان؛ پرسر و صدا.
• چهره‌نما: خودآرا، خودنما و خودستا؛ دربارهٔ آب نیز به معنی زلال و شفاف، به‌گونه‌ای که چهره در آن دیده شود.
• تیزپا: تندرو و شتابان.
• «گشت» در این بیت به معنی «شد» و فعل اسنادی است؛ «جدا» مسند آن است.
• در صورت مرتب جمله: «یکی چشمهٔ غلغله‌زن، چهره‌نما و تیزپا از سنگی جدا گشت.»

• قالب شعر مثنوی است.
• چشمه در سراسر شعر تشخیص یافته و نماد انسان‌های کوچک، خودپسند، خودستا و مغرور است.
• غلغله‌زدن، چهره‌نمایی و تیزپاییِ چشمه: تشخیص.
• «چهره‌نما»: کنایه از خودنمایی و جلوه‌گری.
• «تیزپا»: کنایه از شتابان و تندرو بودن.

شاعر از آغاز، چشمه را موجودی پرشور اما خودپسند نشان می‌دهد تا زمینهٔ پیام تعلیمی شعر دربارهٔ پیامد غرور را فراهم کند.

• گه: مخفف «گاه»، گاهی و زمانی.
• «برزده» با فعل کمکیِ محذوف «بود» ماضی بعید می‌سازد: «برزده بود».
• در کاربرد این بیت، «چون» و «چو» در قلمرو ادبی ادات تشبیه‌اند و در دستور نقش حرف اضافه دارند؛ بنابراین «صدف» و «تیری» متمم‌اند.
• صورت مرتب: «گاه چون صدف به دهان کف برزده بود و گاه چو تیری بود که بر هدف رود.»

• دهان داشتن چشمه: تشخیص.
• «کف چون صدف»: تشبیه؛ در یک خوانش، کفِ سفید چشمه به صدف تشبیه شده است.
• خوانش دیگرِ منبع: چشمه چون صدفی است که کف بر دهان دارد؛ در این خوانش، چشمه مشبه و صدف مشبه‌به است.
• «چو تیری که رود بر هدف»: تشبیه حرکت سریع و مستقیم چشمه به تیر.
• «صدف / هدف»: جناس ناهمسان.
• «تیر / هدف»: مراعات‌نظیر.
• تکرار صامت‌های «د» و «ر»: واج‌آرایی.

چشمه با شتاب و هیجان پیش می‌رود و حرکت تند خود را به نمایش می‌گذارد.

• معرکه: میدان جنگ، جای نبرد؛ در این بیت مقصود عالم و صحنهٔ طبیعت است.
• گلبن: بوته یا درخت گل، به‌ویژه بوتهٔ گل سرخ.
• در «منم»، «م» ضمیر نیست؛ صورت کوتاه‌شدهٔ فعل «هستم» است: «منم» = «من هستم».

• «معرکه»: مجاز/استعاره از عالم و صحنهٔ طبیعت.
• چشمه خود را به «تاج سر گلبن و صحرا» تشبیه کرده است.
• «تاج سر بودن»: کنایه از مایهٔ افتخار، عزت، احترام و برتری بودن.
• سر داشتن گلبن و صحرا: تشخیص.
• «تاج / سر» و «گلبن / صحرا»: مراعات‌نظیر.
• قافیه‌های «یکتا / صحرا» و ردیف «منم» بر لحن تفاخرآمیز بیت تأکید دارند.

چشمه با غرور خود را یگانه و سرچشمهٔ شکوه و افتخار طبیعت می‌پندارد.

• «چون» در این بیت به معنی «هنگامی که» است و ادات تشبیه نیست.
• دوش: شانه و کتف.
• صورت مرتب: «چون بدوم، سبزه در آغوش من بر سر و بر دوش من بوسه زند.»

• دویدن چشمه، آغوش و سر و دوش داشتن آن: تشخیص.
• بوسه‌زدن سبزه: تشخیص.
• «بوسه زدن»: کنایه از احترام، محبت و دوست داشتن.
• «آغوش / سر / دوش»: مراعات‌نظیر.
• «سر و دوش»: مجاز از کل وجود.
• «در / بر / سر»: جناس ناهمسان.

چشمه حتی رویش سبزه در کنار خود را نشانهٔ عظمت و محبوبیت خویش می‌داند.

• شکن: پیچ‌وخم زلف.
• رخ: چهره و صورت.
• «شکن» مفعول مصراع نخست و «رخ خود» مفعول مصراع دوم است.
• مرجع «خود» ماه و مرجع «من» چشمه است.
• صورت مرتب: «چون ز سر مو شکن بگشایم، ماه رخ خود را به من ببیند.»

• سر و مو داشتن چشمه و رخ داشتن و دیدن ماه: تشخیص.
• «مو»: استعاره/مجاز از امواج و پیچ‌وتاب آب.
• «گشودن شکن مو»: کنایه از صاف، آرام و بدون موج شدن.
• «سر / مو / رخ» و «مو / شکن»: مراعات‌نظیر.
• ماه نماد زیبایی و درخشش است.
• دیدنِ ماه، آن را مانند انسانی بینا تصویر می‌کند و نمونه‌ای از استعارهٔ مکنیه/تشخیص است.

چشمه خود را چنان زلال و زیبا می‌بیند که حتی ماه را نیازمند آیینهٔ وجود خود می‌پندارد.

• زو: مخفف «از او»؛ مرجع ضمیر، قطرهٔ باران است.
• گهر: گوهر، جواهر و سنگ قیمتی.
• تابناک: درخشان و تابان.
• بدمد: بروید و سر برآورد.
• بس: بسیار.
• در مصراع دوم «گهر تابناک» نهادِ پس از فعل است.

• «خاک»: مجاز از زمین.
• «گهر تابناک»: استعاره از گل‌ها، گیاهان، میوه‌ها و روییدنی‌های زیبا و رنگارنگ.
• «قطره / باران»: مراعات‌نظیر.

شاعر به اثر باران در زایش و زیبایی طبیعت اشاره می‌کند؛ چشمه در ادامه همین پدیده را نیز وسیلهٔ تفاخر خود قرار می‌دهد.

• بر: آغوش و کنار.
• ره: مخفف «راه».
• خجلی: شرمندگی و خجالت‌زدگی.
• گریبان: یقه.
• «چو» در این بیت به معنی «هنگامی که» است و ادات تشبیه نیست.

• خجل و شرمنده شدن قطرهٔ باران و آغوش داشتن چشمه: تشخیص.
• «سر به گریبان بردن»: کنایه از پنهان کردن خود بر اثر شرمساری.
• در یکی از منابع تأکید شده است که چون «خجلی» صریحاً آمده، معنای کناییِ مناسب در اینجا «پنهان شدن» است، نه صرفاً «شرمنده شدن».
• «سر / گریبان»: مراعات‌نظیر.
• «در / بر / سر»: جناس ناهمسان.

چشمه با غرور ادعا می‌کند حتی قطرهٔ باران نیز هنگام رسیدن به او از کوچکی خود شرمسار می‌شود.

• پیرایه: زیور و زینت.
• حامل: حمل‌کننده، باردار و حامله.
• مرجع «من» چشمه است.
• در هر دو مصراع «شد» فعل اسنادی است و گروه‌های «حامل سرمایه» و «صاحب پیرایه» مسندند.
• هر دو جملهٔ بیت در ترتیب عادی‌اند و به جابه‌جایی نیاز ندارند.

• «سرمایه»: استعاره/مجاز از بارش؛ در منابع به باران و نیز برف و باران تعبیر شده است.
• «پیرایه»: استعاره از گل‌ها، سبزه‌ها، میوه‌ها و گیاهان رنگارنگ.
• سرمایه داشتن ابر و پیرایه داشتن باغ: تشخیص.
• میان دو مصراع موازنه برقرار است: «ابر/باغ»، «ز من/ز من»، «حامل/صاحب»، «سرمایه/پیرایه»، «شد/شد».
• تکرار «ز من» و «شد»: واژه‌آرایی.

چشمه خود را سرچشمهٔ بارش ابر و زیبایی و زینت باغ می‌داند و بر غرور خود می‌افزاید.

• برازندگی: شایستگی و لیاقت.
• پرتو: فروغ، روشنایی و نور.
• مرجع «من» چشمه است.
• صورت مرتب: «گل به همه رنگ و برازندگی از پرتو من زندگی می‌کند.»

• «پرتو»: مجاز/استعاره از لطف و عنایت و اثر وجود چشمه.
• زندگی کردن گل: تشخیص در تحلیل درسنامه.
• تکرار صامت‌های «گ»، «ز» و «ن»: واج‌آرایی.

چشمه خود را از گل نیز برتر می‌داند و زندگی و زیبایی گل را وابسته به خویش معرفی می‌کند.

• نیلوفری: صفت نسبی؛ منسوب به نیلوفر و به رنگ نیلوفر، یعنی لاجوردی.
• پردهٔ نیلوفری: در این بیت آسمان لاجوردی.
• بن: زیر، عمق، اساس و بنیاد؛ در این بیت «زیر» معنی می‌دهد.
• همسری: برابری، رقابت و همتایی.
• مرجع «من» چشمه است.
• صورت مرتب: «در بن این پردهٔ نیلوفری کیست که با چو منی همسری کند؟»

• «پردهٔ نیلوفری»: استعاره از آسمان لاجوردی.
• مصراع دوم پرسش انکاری است و پاسخ ضمنی آن «هیچ‌کس» است.
• «همسری کردن»: کنایه از برابری و همتایی کردن.

چشمه در اوج خودپسندی ادعا می‌کند در سراسر جهان هیچ‌کس شایستهٔ برابری با او نیست.

• نمط: روش، طریقه و شیوه.
• زین نمط: بدین ترتیب و به این روش.
• مبدأ: آغاز، ابتدا و سرچشمه.
• «آن مست شده از غرور» مقصود همان چشمه است.
• صورت مرتب: «آن مست‌شده از غرور، زین نمط رفت و چو کمی از مبدأ دور گشت...»

• مست شدن چشمه از غرور: تشخیص.
• «مست شدن از غرور»: کنایه از نهایت غرور، سرخوشی و از خود بی‌خود شدن بر اثر تکبر.

غرور چشمه چنان زیاد شده است که بی‌خبر از آنچه در پیش دارد، به حرکت خود ادامه می‌دهد.

• بحر: دریا.
• سهمگن/سهمگین: ترس‌آور و هراس‌انگیز.
• نادره: بی‌همتا، شگفت‌آور و کم‌نظیر.
• «نادرهٔ جوشنده» در منبع به صورت ترکیب وصفی مقلوب نیز تحلیل شده است: «جوشندهٔ نادره».
• صورت مرتبِ دو بیت ۱۱ و ۱۲: «آن مست‌شده از غرور زین نمط رفت و چون کمی از مبدأ دور گشت، یکی بحر خروشنده، سهمگین و نادرهٔ جوشنده‌ای را دید.»

• خروشیدن و جوشیدن بحر در تحلیل درسنامه با تشخیص همراه شده است.
• بحر نماد انسان‌های باعظمت، باهیبت، ارزشمند و بزرگ است.
• تکرار آوای کشیده در پایان واژه‌های «خروشنده‌ای / جوشنده‌ای» موسیقی و شکوه بیت را افزایش می‌دهد.

چشمه برای نخستین بار با وجودی بسیار بزرگ‌تر و پرهیبت‌تر از خود روبه‌رو می‌شود و زمینهٔ شکستن غرورش فراهم می‌گردد.

• نعره: فریاد.
• فلک: آسمان.
• سیه: مخفف «سیاه».
• زهره: کیسهٔ صفرا؛ «زهره‌در» در این بیت به معنی بسیار ترس‌آور و زهره‌درنده است.
• فعل کمکی «بود» پس از «برآورده»، «کر کرده»، «سیه کرده» و «شده» به قرینهٔ معنایی حذف شده است.
• صورت کامل: «نعره برآورده بود، فلک را کر کرده بود، دیده را سیه کرده بود و زهره‌در شده بود.»

• نعره برآوردن دریا و کر شدن فلک: تشخیص.
• «فلک را کر کردن»: کنایه و اغراق در بلندی و هراس‌انگیزی صدای دریا.
• «دیده سیه کردن»: کنایه از ایجاد ترس و وحشت؛ در منبع همراه با اغراق نیز آمده است.
• «زهره‌در شدن»: کنایه از بسیار ترسناک و هراس‌آور شدن؛ هم‌معنیِ «زهره‌ترک‌کن».
• تکرار صامت‌های «ک»، «ر» و «د»: واج‌آرایی.

عظمت و هیاهوی دریا چنان است که غرور پیشین چشمه در برابر آن رنگ می‌بازد.

• راست: درست و دقیقاً؛ در این بیت قید است.
• یله: رها و آزاد.
• یله دادن: تکیه دادن و رها کردن.
• مرجع «ش» در «تنش» بحر و دریاست.
• فعل کمکی «بود» پس از «داده» به قرینهٔ معنایی حذف شده است: «یله داده بود».
• صورت مرتب: «راست به مانند یکی زلزله، تنش را بر تن ساحل یله داده بود.»

• دریا/بحر به زلزله تشبیه شده است.
• تن داشتن دریا و ساحل و یله دادنِ تنِ دریا: تشخیص.
• تکرار واژهٔ «تن»: واژه‌آرایی.

موج‌های عظیم دریا همچون لرزش زلزله بر ساحل فرود می‌آیند و هیبت آن را دوچندان می‌کنند.

• هنگامه: غوغا، داد و فریاد، شلوغی و هیاهو.
• وان: مخفف «و آن».
• چو: در این بیت به معنی «وقتی که» است.
• «هنگامه» مفعول «بدید» است.
• هر دو مصراع در ترتیب عادی‌اند و به جابه‌جایی نیاز ندارند.

• دیدنِ چشمه: تشخیص.
• «چشمه / دریا»: تضاد مفهومی؛ کوچکی و غرور چشمه در برابر عظمت دریا.
• «هنگامه را دید»: در یکی از منابع حس‌آمیزی دانسته شده است؛ «هنگامه» شنیداری و «دیدن» وابسته به حس بینایی است.
• تکرار صامت «چ»: واج‌آرایی.

رویارویی با عظمت واقعی دریا، نخستین ضربهٔ جدی را به خودبزرگ‌بینی چشمه وارد می‌کند.

• ورطه: گرداب، گودال، مهلکه و گرفتاری.
• کزان: کوتاه‌شدهٔ «که از آن».
• خویشتن: خود.
• «برتر کشد» در این بیت به معنی کنار کشیدن، دور کردن و رهانیدن خود است.
• «قدم» و «خویشتن» مفعول‌اند.

• قدم داشتن و تصمیم گرفتن چشمه: تشخیص.
• «قدم در کشیدن»: کنایه از عقب‌نشینی، دوری کردن و کنار کشیدن.
• «خویشتن از حادثه برتر کشیدن»: کنایه از رهانیدن و نجات دادن خود.

چشمه که پیش‌تر خود را بی‌همتا می‌دانست، اکنون از عظمت دریا ترسیده و در پی گریز و نجات خویش است.

• لیک: اما و ولی.
• خیره: سرگشته، حیران و فرومانده.
• شیرین‌سخنی: خوش‌سخنی، زبان‌آوری و خوش‌بیانی.
• کز: کوتاه‌شدهٔ «که از».
• هر دو جملهٔ بیت در ترتیب عادی‌اند.
• «ماند» در هر دو مصراع فعل اسنادی است؛ «خیره/خاموش» و «گوش» مسندند.

• خیره و خاموش ماندن، شیرین‌سخن بودن و گوش شدن چشمه: تشخیص.
• «شیرین‌سخنی»: حس‌آمیزی؛ «شیرین» مربوط به چشایی و «سخن» مربوط به شنوایی است.
• «شیرین‌سخنی»: کنایه از خوش‌صحبتی و سخن‌آوری.
• «گوش ماندن»: کنایه از خاموش شدن و سراپا شنونده شدن.
• «گوش»: مجاز از انسانِ شنونده.

چشمه پس از دیدن عظمت دریا به کوچکی خود پی می‌برد؛ غرورش فرو می‌ریزد و به جای خودستایی، خاموش و شنونده می‌شود.