رستم و اشکبوس

• خروش: فریاد و بانگ.
• بهرام: مریخ؛ کیوان: زحل.
• همی برگذشت: پیوسته فراتر می‌رفت؛ «همی» نشانه استمرار در زبان کهن.

• «بهرام و کیوان»: مراعات‌نظیر؛ هر دو از اجرام آسمانی‌اند.
• بلند شدن خروش تا بهرام و کیوان: اغراق.
• «سواران / اسبان»: مراعات‌نظیر.

فردوسی با اغراق در بلندی صدای سپاه، عظمت و شدت جنگ را تصویر می‌کند.

• ساعد: بخش دست میان مچ و آرنج.
• لعل: سنگ سرخ‌رنگ؛ در بیت مسند و نشانه سرخی است.
• نعل: آهن زیر پای اسب.
• «ز» کوتاه‌شده «از» است.

• «خون / لعل»: مراعات‌نظیر از نظر رنگ سرخ.
• «دل خاک»: استعاره مکنیه و تشخیص؛ برای خاک دل فرض شده است.
• «خروشان دل خاک»: تشخیص.
• «تیغ / ساعد / نعل»: تناسب با میدان جنگ.

نبرد بسیار شدید و خونین است و حتی زمین نیز در تصویر شاعر به خروش آمده است.

• ایچ: هیچ.
• خورشیدرنگ: رنگ و روشنایی خورشید.
• به جوش آمدن: خروشیدن و برآشفتن.

• «روی خورشید»: تشخیص؛ برای خورشید چهره در نظر گرفته شده است.
• «خاک به جوش آمده»: استعاره و اغراق.
• «خاک / کوه / سنگ»: مراعات‌نظیر.
• «رنگ / سنگ»: جناس ناهمسان.

گرد و خاک جنگ آن‌قدر فراوان است که خورشید نیز در میان آن کم‌فروغ می‌شود.

• گرد: دلیر و پهلوان.
• گر: اگر.
• سپردن: در اینجا پیمودن و طی کردن.

• «آسمان را سپردن»: اغراق در دشواری و بزرگی فرمان جنگ.
• «کاووس گرد»: صفت پسین.

کاووس از لشکریان می‌خواهد بدون هراس تا نهایت توان بجنگند.

• کمند: طناب حلقه‌دار برای گرفتن حریف.
• تنگ و بند آوردن: گرفتار و محدود کردن.

• «تیغ / گرز / کمند»: مراعات‌نظیر؛ ابزار جنگ.
• «تنگ و بند آوردن»: کنایه از گرفتار و اسیر کردن.

فرمانده تورانی سپاه را به حمله همه‌جانبه و اسیر کردن ایرانیان فرا می‌خواند.

• کجا: در اینجا به معنی «که».
• کوس: طبل بزرگ جنگی.
• برسان: مانند.

• تشبیه خروش اشکبوس به صدای کوس.
• «اشکبوس / کوس»: تناسب آوایی.

اشکبوس با هیاهو و غرور خود را به میدان معرفی می‌کند.

• هم‌نبرد: هماورد و حریف.
• نبرد جستن: حریف و جنگ خواستن.
• گرد: پهلوان؛ همچنین به معنی غبار نیز به کار می‌رود.

• «سر هم‌نبرد ...»: کنایه از جستن و طلب کردن هماورد.
• واژه «گرد» ظرفیت ایهامی دارد.

اشکبوس با اعتماد به نیروی خود، از سپاه ایران حریف می‌طلبد.

• بشد: رفت.
• تیز: سریع و شتابان.
• خود: کلاه‌خود.
• گبر: زره جنگی.
• گرد رزم: غبار میدان جنگ.

• «گرد رزم ... به ابر»: اغراق در فراوانی گرد و خاک.
• «خود / گبر»: مراعات‌نظیر؛ سازوبرگ جنگ.

رهام با سرعت وارد میدان می‌شود و شدت حرکت او گرد و غبار فراوانی برمی‌انگیزد.

• برآویخت: درگیر شد و جنگید.
• سپه: سپاه.
• کوس: طبل جنگی.

• «بوق / کوس»: مراعات‌نظیر.
• «رهام / اشکبوس»: تناسب؛ دو پهلوان نبرد.

درگیری دو پهلوان، شور و هیجان دو سپاه را برمی‌انگیزد.

• گرز گران: گرز سنگین.
• آبنوس: چوبی بسیار سخت و سیاه‌رنگ.
• سپهر: آسمان.

• «زمین آهنین شد»: تشبیه/تصویر کنایی از سختی و شدت نبرد.
• «سپهر آبنوس»: تشبیه آسمان تیره به آبنوس.
• «زمین / سپهر»: تضاد مکانی و مراعات‌نظیر.

با حمله اشکبوس، میدان چنان هولناک می‌شود که زمین و آسمان نیز دگرگون به نظر می‌رسند.

• برآهیخت: بالا برد و برکشید.
• پیکار: جنگ.
• سران: بزرگان و فرماندهان.

• «گرز گران»: واج‌آرایی «گ».
• «دست سران»: در معنای توان و حال سران، تعبیر کنایی.

درگیری آن دو پهلوان به مرحله‌ای می‌رسد که سران دو سپاه نگران می‌شوند.

• چو: وقتی که.
• کشانی: منسوب به سرزمین کشان؛ اشکبوس.
• ستوه: خسته و درمانده.
• بپیچید روی: روی برگرداند؛ گریخت.
• زو: از او.

• «روی پیچیدن»: کنایه از روی برگرداندن و گریختن.
• «کوه» با فضای میدان جنگ تناسب دارد.

رهام توان ادامه نبرد با اشکبوس را ندارد و از میدان می‌گریزد.

• قلب سپاه: مرکز سپاه.
• آشفت: خشمگین شد.
• بزد اسب: اسب را به حرکت درآورد.
• کاید: که آید.

• «قلب سپاه»: مجاز از مرکز سپاه و ایهام «قلب».
• «بزد اسب»: کنایه از به حرکت درآوردن اسب.

پس از عقب‌نشینی رهام، طوس آماده می‌شود جای او با اشکبوس بجنگد.

• تهمتن: لقب رستم؛ به معنی نیرومند و بزرگ‌تن.
• برآشفت: خشمگین شد.
• جام باده: ظرف شراب.
• جفت: همراه و همدم.
• «رهام را جام باده است جفت»: ساخت کهن؛ یعنی جام باده همدم رهام است.

• «جام باده»: کنایه از بزم و خوش‌گذرانی.
• «جفت»: تناسب با «جام باده» در معنی همراهی.

رستم شکست رهام را به بی‌تجربگی او در چنین نبردی نسبت می‌دهد.

• به آیین داشتن: منظم و مرتب نگه داشتن.
• کارزار: جنگ و نبرد.
• پیاده: بدون اسب.

• تقابل ضمنی «پیاده» با پهلوان سواره، دلاوری رستم را برجسته می‌کند.

رستم با اعتماد کامل مسئولیت نبرد با اشکبوس را بر عهده می‌گیرد.

• کمان به زه: کمانی که زه بر آن بسته و آماده است.
• بازو: بخش بالایی دست.
• بند کمر: کمربند.
• بزد: بست/قرار داد.

• «کمان / زه / تیر»: مراعات‌نظیر؛ ابزار تیراندازی.
• تکرار صامت‌های «ب» و «ر» واج‌آرایی دارد.

رستم با آرامش و مهارت خود را برای رویارویی با اشکبوس آماده می‌کند.

• رزم‌آزمای: جنگجو و آزموده در جنگ.
• هم‌آورد: حریف و هماورد.
• مشو باز جای: عقب نرو/در جای خود بازنمان.

• خطاب مستقیم و لحن حماسی.
• «رزم‌آزمای / هم‌آورد»: مراعات‌نظیر.

رستم بی‌هراس اشکبوس را به نبرد فرا می‌خواند.

• کشانی: اشکبوس؛ منسوب به کشان.
• خیره: متعجب و مبهوت.
• عنان: افسار اسب.
• عنان را گران کردن: اسب را نگه داشتن.

• «عنان را گران کرد»: کنایه از متوقف کردن اسب.
• رفتار اشکبوس لحنی تحقیرآمیز دارد.

اشکبوس رستم پیاده را جدی نمی‌گیرد و با تمسخر با او روبه‌رو می‌شود.

• بدو: به او.
• بی‌سر: بدون سر.
• «که» در مصراع دوم ضمیر پرسشی و به معنی «چه کسی» است.

• پرسش «تن بی‌سرت را که خواهد گریست؟» تهدید و تحقیر حریف است.
• «تن / سر»: مراعات‌نظیر.

اشکبوس از روی غرور مرگ رستم را قطعی می‌پندارد.

• کام: آرزو، مراد و خوشی.
• کزین: که از این.
• تهمتن: رستم.

• «چه پرسی؟»: پرسش انکاری.
• «کام ندیدن»: کنایه از ناکام ماندن و مرگ.

رستم با اعتمادبه‌نفس مرگ و شکست اشکبوس را پیش‌بینی می‌کند.

• پتک: چکش بزرگ و سنگین.
• ترگ: کلاه‌خود.
• زمانه: روزگار.
• «مرا ... نام ... کرد»: ساختی با دو مفعول.

• «نام مرگ تو»: کنایه از اینکه رستم عامل مرگ اشکبوس است.
• «زمانه مرا پتک ترگ تو کرد»: تشبیه رستم به پتک برای شکستن کلاه‌خود اشکبوس.
• «مرگ / ترگ»: جناس ناهمسان.
• واج‌آرایی «م» و «ت».

رستم خود را از پیش تعیین‌شده برای نابودی اشکبوس معرفی می‌کند.

• بی‌بارگی: بی‌اسب بودن؛ «بارگی» اسب است.
• یکبارگی: یکباره و ناگهان.
• سر به کشتن دادن: خود را در معرض مرگ قرار دادن.

• «سر به کشتن دادن»: کنایه از خود را به مرگ سپردن.
• لحن اشکبوس تحقیرآمیز است.

اشکبوس پیاده بودن رستم را نشانه ضعف می‌داند.

• بدوی: به او.
• بیهده: بیهوده و بی‌فایده.
• پرخاشجوی: جنگ‌طلب و ستیزه‌جو.

• خطاب مستقیم و لحن رجزخوانانه.

رستم بدون هراس، اشکبوس را تحقیر می‌کند.

• سرکشان: گردنکشان و پهلوانان مغرور.
• زیر سنگ آوردن سر: نابود و کشته کردن.
• ندیدی: در بافت بیت استفهام انکاری.

• پرسش انکاری.
• «سر سرکشان زیر سنگ آورد»: کنایه از کشتن و نابود کردن حریفان.
• تکرار «سر» واج‌آرایی و واژه‌آرایی دارد.

رستم می‌گوید پیاده بودن مانع پهلوانی و پیروزی او نیست.

• نبرده سوار: سوار جنگاور و آزموده.
• کارزار: جنگ.
• بیاموزمت: به تو بیاموزم؛ «ت» متمم.

• تقابل «سوار / پیاده» به برجسته شدن شجاعت رستم کمک می‌کند.

رستم با وجود پیاده بودن خود را برتر از حریف سواره می‌داند.

• زان: از آن رو.
• بستانم: بگیرم.
• «که تا» پیوندهای وابسته‌ساز برای بیان هدف‌اند.

• طنز و رجزخوانی؛ رستم از پیاده بودن خود نشانه‌ای برای گرفتن اسب حریف می‌سازد.

رستم شکست اشکبوس را قطعی می‌داند و حتی اسب او را غنیمت آینده خود می‌شمارد.

• سلیح: سلاح و ابزار جنگ.
• فسوس: مسخره کردن و افسوس/طعنه.
• مزیح: شوخی؛ در منابع به معنی مزاح آمده است.

• «فسوس / مزیح»: مراعات‌نظیر؛ هر دو با سخن و شوخی ارتباط دارند.

اشکبوس هنوز رستم را جدی نمی‌گیرد و او را فاقد سلاح کافی می‌پندارد.

• سر آوردن زمان: به پایان رساندن عمر.
• هم اکنون: همین حالا.

• «سرآری زمان»: کنایه از پایان یافتن عمر و مرگ.
• «تیر / کمان»: مراعات‌نظیر.

رستم سلاح واقعی خود را نشان می‌دهد و مرگ نزدیک اشکبوس را اعلام می‌کند.

• نازش: فخر و افتخار.
• گرانمایه: ارزشمند.
• به زه کردن کمان: آماده تیراندازی کردن.
• اندر کشید: کشید.

• «کمان / زه»: مراعات‌نظیر.
• نازش به اسب، زمینه طنز و شکست بعدی اشکبوس را فراهم می‌کند.

رستم نقطه اتکای اشکبوس، یعنی اسب او، را هدف قرار می‌دهد.

• بر: سینه.
• اوی: او.
• اندر آمد ز بالا به روی: از بالا بر زمین افتاد.

• «بالا / روی» تصویر سقوط اسب را می‌سازد.
• «تیر / اسب»: تناسب با صحنه جنگ.

رستم ابتدا اسب حریف را از پا درمی‌آورد تا برتری سواره بودن اشکبوس از میان برود.

• به آواز: با صدای بلند.
• گرانمایه: ارزشمند.
• جفت: همراه و همدم.
• «بنشین» فعل امر.

• لحن طنزآمیز و تحقیرآمیز رستم.
• «جفت» با اسب مرده، طنز موقعیت ایجاد می‌کند.

رستم با شوخی، غرور اشکبوس درباره اسبش را به سخره می‌گیرد.

• سزاوار: شایسته.
• برآسایی: آسوده شوی.
• تیمار: رنج و اندوه.

• «از رنج و تیمار آسودن» در بافت جنگ کنایه از مردن است.
• طنز تلخ و رجزخوانی.

رستم مرگ قریب‌الوقوع اشکبوس را با زبانی طعنه‌آمیز پیش‌بینی می‌کند.

• سندروس: صمغی سرخ‌رنگ؛ در بیت فقط سرخی آن مورد نظر است.
• رخ: چهره.
• تنی لرزان: بدنی لرزان.

• «رخ سندروس»: تشبیه رنگ چهره به سرخی سندروس.
• «تن / رخ»: مراعات‌نظیر.

پس از کشته شدن اسب، اشکبوس ترسیده و پریشان آماده ادامه نبرد می‌شود.

• آنگه: آنگاه.
• ببارید تیر: تیرهای بسیار پرتاب کرد.
• خیره‌خیر/بر خیره خیر: در منابع به معنی بیهوده و بی‌فایده آمده است.

• «ببارید تیر»: استعاره؛ تیرها مانند باران تصویر شده‌اند.
• «تهمتن»: لقب رستم.

تیراندازی فراوان اشکبوس نیز رستم را نمی‌ترساند.

• رنجه داری: خسته و رنجور می‌کنی.
• بداندیش: بدخواه و پلید.
• بازو: بخش دست.

• «تن / بازو / جان»: مراعات‌نظیر.
• لحن بیت تحقیرآمیز و رجزخوانانه است.

رستم تلاش اشکبوس را بیهوده می‌داند و از برتری خود مطمئن است.

• چنگ: دست.
• گزین کرد: انتخاب کرد.
• چوبه تیر: یک تیر.
• خدنگ: درختی با چوب سخت که از آن تیر می‌ساختند؛ مجازاً تیر خدنگ.

• «چنگ / خدنگ»: جناس ناهمسان.
• «تیر خدنگ»: تناسب با ابزار جنگ.

رستم با دقت و آرامش تیر مناسب را برای ضربه نهایی برمی‌گزیند.

• پیکان: نوک فلزی تیر.
• چار: چهار.
• پر عقاب: پرهای عقاب که برای تعادل تیر به انتهای آن می‌بستند.

• «الماس پیکان»: اضافه تشبیهی؛ پیکان به الماس تشبیه شده است.
• «چو آب»: تشبیه روشنی/درخشندگی و صافی پیکان.
• «تیر / پیکان / پر عقاب»: مراعات‌نظیر.

فردوسی با توصیف دقیق تیر، قدرت و مهارت تیراندازی رستم را برجسته می‌کند.

• بمالید: در اینجا محکم گرفت و کشید.
• چنگ: دست.
• شست: انگشت شست/ابزار و جایگاه تیراندازی.
• خدنگ: تیر ساخته‌شده از چوب خدنگ.

• «کمان / تیر / خدنگ / شست»: مراعات‌نظیر؛ ابزار و اجزای تیراندازی.
• «چنگ / خدنگ»: جناس ناهمسان.

رستم با مهارت کامل برای شلیک تیر سرنوشت‌ساز آماده می‌شود.

• بر: سینه.
• سپهر: آسمان؛ مجازاً روزگار.
• دست بوس دادن/دست بوسیدن: نشانه احترام و ستایش.

• «سپهر ... دست او داد بوس»: تشخیص؛ آسمان مانند انسان دست رستم را می‌بوسد.
• «سپهر»: مجاز از روزگار.
• «بر و سینه»: مراعات‌نظیر.

ضربه رستم آن‌قدر بزرگ تصویر می‌شود که گویی آسمان نیز به قدرت او اعتراف می‌کند.

• قضا و قدر: سرنوشت و تقدیر الهی.
• فلک: آسمان و روزگار.
• احسنت: آفرین.
• زه: آفرین و تحسین.

• قضا، قدر، فلک و ماه همگی تشخیص یافته‌اند و مانند انسان سخن می‌گویند.
• «قضا / قدر»: مراعات‌نظیر.
• «فلک / مه»: مراعات‌نظیر.
• تکرار «گفت» واژه‌آرایی و آهنگ حماسی ایجاد کرده است.

شاعر پیروزی رستم را چنان قطعی و شایسته می‌نمایاند که جهان و تقدیر نیز او را تأیید می‌کنند.

• اندر زمان: همان لحظه.
• جان بداد: مرد.
• چنان ... که: ساخت نتیجه و تشبیه.
• نزاد: زاده نشد.

• «جان دادن»: کنایه از مردن.
• «چنان شد که گفتی ز مادر نزاد»: اغراق در نابودی کامل اشکبوس.
• تکرار صامت «ن» واج‌آرایی دارد.

تیر رستم اشکبوس را فوراً از پای درمی‌آورد و نبرد با پیروزی رستم پایان می‌یابد.