طوطی و بقال

• بقال: فروشنده مواد خوراکی و خواربار.
• خوش‌نوا: خوش‌آواز.
• گویا: سخنگو.
• «را» در «وی را طوطی‌ای» حرف اضافه و به معنی «برای» است: برای وی طوطی‌ای بود.
• «بود» در مصراع اول غیراسنادی و به معنی «وجود داشت» است.
• در مصراع دوم «طوطی‌ای» پس از صفات آمده و ساخت وصفی مقلوب دیده می‌شود.

• شعر در قالب مثنوی است و هر بیت قافیه مستقل دارد.
• تکرار واژه «طوطی‌ای» و تکرار آوای «ی» به موسیقی بیت کمک کرده است.

داستان با معرفی طوطی زیبا و خوش‌سخن بقال آغاز می‌شود.

• دکان: مغازه.
• سوداگر: بازرگان و تاجر؛ در منابع به تحول معنایی این واژه در زبان امروز اشاره شده است.
• نکته گفتن: سخن لطیف و شیرین گفتن.
• «بودی» و «گفتی» در اینجا برابر «می‌بود» و «می‌گفت» و از صورت‌های ماضی استمراری در زبان کهن‌اند.
• «نگهبان» مسند است.

• «نکته گفتن»: کنایه از لطیفه‌گویی و خوش‌زبانی.
• تکرار «دکان» واژه‌آرایی ایجاد کرده است.

طوطی هم نگهبان دکان بود و هم با سخنان شیرین، فضای دکان را دلنشین می‌کرد.

• خطاب: رویاروی کسی سخن گفتن.
• ناطق: سخنگو.
• نوا: آواز.
• حاذق: ماهر و چیره‌دست.
• «بدی» در هر دو مصراع به معنی «می‌بود» و ماضی استمراری است.

• «ناطق / حاذق»: قافیه.
• ساخت موازی دو مصراع بر موسیقی بیت افزوده است.

طوطی هم در گفتگو با انسان‌ها و هم در آواز طوطیان بسیار توانا بود.

• جست: پرید.
• صدر: بالا و قسمت بالایی.
• روغن گل: روغن معطر گل.
• بریخت: ریخت؛ صورت کهن فعل.

• «جست / گریخت / بریخت» حرکت سریع و ناگهانی صحنه را برجسته می‌کنند.

حادثه اصلی داستان با پریدن طوطی و ریختن شیشه‌های روغن آغاز می‌شود.

• خواجه: صاحب، سرور و آقا.
• فارغ: آسوده.
• خواجه‌وش: مانند خواجه و کدخدامنش؛ پسوند «ـوش» به معنی «مانند» است.
• «ش» در «خواجه‌اش» ضمیر پیوسته و مضاف‌الیه است.

• «خواجه‌وش»: تشبیه فشرده؛ «ـوش» ادات همانندی است.

بقال بی‌خبر از اتفاقی که افتاده، آرام به دکان بازمی‌گردد.

• جامه: لباس.
• کَل: کچل و بی‌مو.
• ضرب: ضربه و زدن.
• پس از «جامه چرب» فعل «دید» به قرینه لفظی حذف شده است.

• «چرب / ضرب» جناس ناهمسان.
• «بر / سر» تناسب آوایی دارد.

بقال بدون تأمل طوطی را می‌زند و همین رفتار سبب خاموشی و کچلی او می‌شود.

• روزکی چندی: چند روز.
• ندامت: پشیمانی و تأسف.
• آه کردن: افسوس خوردن.

• «سخن کوتاه کردن»: کنایه از ساکت شدن.
• «آه کردن»: کنایه از افسوس خوردن.

بقال پس از دیدن نتیجه خشم خود، از رفتار خویش پشیمان می‌شود.

• دریغ: افسوس و حسرت.
• میغ: ابر.
• کآفتاب: که آفتاب.
• در منابع «شد» در این بیت به معنی «رفت» و غیراسنادی دانسته شده است.

• «ریش برکندن»: کنایه از اظهار پشیمانی و افسوس.
• «آفتاب نعمت»: اضافه تشبیهی/استعاری؛ طوطی و نعمت او به آفتاب مانند شده است.
• «آفتاب / میغ»: مراعات‌نظیر و تقابل روشنی و پوشیدگی.
• «زیر میغ شدن آفتاب نعمت»: کنایه از ناپدید شدن و از دست رفتن نعمت.

بقال ارزش طوطی را پس از خاموش شدنش درمی‌یابد و از رفتار خود سخت پشیمان می‌شود.

• خوش‌زبان: خوش‌سخن؛ در اینجا اشاره به طوطی.
• بودی: بود؛ صورت کهن.
• چون: در اینجا به معنی «وقتی که» است.

• «دست من بشکسته بودی»: کنایه از آرزوی ناتوان شدن برای انجام ندادن آن کار.
• «زمان / زبان»: جناس ناهمسان.

بقال آرزو می‌کند ای کاش هرگز توان زدن طوطی را نداشت.

• درویش: بینوا و نیازمند.
• نطق: سخن گفتن.
• «را» در «هر درویش را» حرف اضافه و به معنی «به» است.
• «را» در «مرغ خویش را» نشانه مفعول است.
• «تا» پیوند وابسته‌ساز و بیانگر هدف است.

بقال برای رسیدن به خواسته خود، به نیازمندان بخشش می‌کند.

• حیران: سرگردان.
• زار: بیچاره و ناتوان.
• نومیدوار: ناامید.
• «بد» صورت کوتاه و کهن «بود» است.

• «روز / شب»: تضاد.
• تکرار «سه» بر طول مدت انتظار تأکید می‌کند.

خاموش ماندن طوطی، بقال را ناامید و پریشان کرده است.

• نمودن: نشان دادن و آشکار کردن.
• هر گون شگفت: هر نوع کار شگفت‌آور.
• «را» در مصراع اول حرف اضافه و به معنی «برای» است: برای آن مرغ.
• «گفت» در «به گفت آمدن» شکل کوتاه‌شده مصدر «گفتن» است و فعل ماضی نیست.

• «شگفت / گفت»: جناس ناهمسان.

بقال از هر راهی می‌کوشد طوطی را دوباره سخنگو کند.

• جولقی: درویش پشمینه‌پوش.
• سربرهنه: بی‌دستار و بی‌پوشش سر.
• طاس: کاسه مسی.
• طشت: لگن و ظرف بزرگ.
• «چو» در اینجا ادات تشبیه و به معنی «مانند» است.

• «سر بی‌مو چو پشت طاس و طشت»: تشبیه؛ سر بی‌مو به پشت طاس و طشت تشبیه شده است.
• «طاس / طشت»: مراعات‌نظیر.
• تکرار آواهای «ت» و «ط» واج‌آرایی ایجاد کرده است.

شباهت ظاهری سر درویش با سر کچل طوطی، مقدمه قیاس نادرست طوطی است.

• در زمان: فوراً و بلافاصله.
• اندر گفت آمد: به سخن گفتن آمد.
• بانگ زدن: با صدای بلند صدا کردن.
• هی فلان: آهای فلانی.

• بازگشت ناگهانی سخن طوطی نقطه طنز داستان را آغاز می‌کند.

دیدن درویش کچل، طوطی را به سخن می‌آورد.

• کَل: کچل.
• کَلان: کچل‌ها.
• آمیختن: همراه و مخلوط شدن.
• «مگر» در اینجا برای پرسش همراه با گمان و تعجب به کار رفته است.

• پرسش‌های بیت، طنز داستان را می‌سازند.
• «با کلان آمیختن» در این بافت کنایه از قرار گرفتن در شمار کچلان است.

طوطی علت کچلی درویش را دقیقاً همان علت کچلی خودش می‌پندارد و از ظاهر به باطن حکم می‌کند.

• قیاس: مقایسه و سنجیدن دو چیز.
• خلق: مردم.
• صاحب دلق: درویش صوفی.
• دلق: جامه درویشان.
• «ش» در «قیاسش» مضاف‌الیه است.
• «را» در «خلق را» حرف اضافه و به معنی «برای» است؛ «را» در «صاحب دلق را» نشانه مفعول است.

• «خلق / دلق»: جناس ناهمسان.
• «صاحب دلق»: کنایه از درویش.

مردم به این دلیل خندیدند که طوطی تنها بر اساس شباهت ظاهری، درویش را با خود یکی دانسته بود.

• پاکان: انسان‌های پاک و اولیای حق.
• قیاس گرفتن: مقایسه کردن.
• نبشتن: نوشتن.
• «را» در «کار پاکان را» نشانه مفعول است.
• «گرچه» پیوند وابسته‌ساز است.

• «شیر / شیر»: جناس همسان؛ صورت نوشتاری و آوایی یکسان و معنی متفاوت.
• تکرار صامت «ش» واج‌آرایی دارد.

شباهت در ظاهر و صورت دلیل بر یکسان بودن حقیقت و باطن نیست.

• جمله: همه.
• عالم: جهان؛ در بیت مجاز از مردم جهان.
• ابدال: جمع بدل/بدیل؛ مردان کامل و اولیای حق.
• آگاه: باخبر و شناخت‌دار.

• «عالم»: مجاز از مردم عالم.
• «جمله عالم / کم کسی»: تقابل همه و اندک.
• «گمراه / آگاه»: تضاد.

بیشتر مردم به دلیل قضاوت سطحی، از حقیقت و مرتبه انسان‌های کامل آگاه نمی‌شوند.

• گون: گونه و نوع.
• محل: جایگاه و مکان.
• زان: از آن.
• زین: از این.
• لیک: ولی و اما.

• «نیش / عسل»: تضاد از نظر زیان و سود.
• زنبور و عسل مراعات‌نظیر دارند.
• این بیت تمثیلی برای تفاوت باطن‌ها با وجود شباهت ظاهری است.

یکسان بودن ظاهر یا محیط، لزوماً به نتیجه و حقیقت یکسان نمی‌انجامد.

• گیا: مخفف گیاه.
• سرگین: فضله برخی چهارپایان.
• مشک: ماده خوشبویی که از ناف آهوی مشک به دست می‌آید.
• ناب: خالص.

• «سرگین / مشک»: تضاد معنایی از نظر ناخوشایندی و خوشبویی.
• «آهو / گیا / آب / مشک»: مراعات‌نظیر.
• «آب / ناب»: جناس ناهمسان.
• این بیت نیز تمثیلی برای تفاوت باطن‌هاست.

مواد و شرایط یکسان می‌توانند در وجودهای متفاوت، نتیجه‌های کاملاً متفاوتی پدید آورند.

• آبخور: محل نوشیدن یا گرفتن آب.
• نی: گیاه نی؛ یکی معمولی و دیگری نیشکر.
• در منابع به تلفظ کهن «خُوردن» اشاره شده است؛ این تلفظ با «شکر» هم‌قافیه می‌شده است.

• «خالی / پر»: تضاد.
• «نی / آبخور / شکر»: مراعات‌نظیر.
• بیت تمثیلی برای پرهیز از قیاس بر اساس ظاهر است.

یکسان بودن محیط و ظاهر، دلیل یکسان بودن ارزش و حاصل موجودات نیست.

• اشباه: جمع «شبه»؛ همانندان و مانندها.
• فرقشان: تفاوت آنها؛ «شان» مضاف‌الیه است.
• «هفتاد ساله راه» ترکیب وصفی مقلوب است: راهِ هفتادساله.

• «صد هزاران»: کنایه از بسیار زیاد.
• «هفتاد ساله راه»: اغراق و کنایه از فاصله و تفاوت بسیار زیاد.
• «صد هزاران / هفتاد»: تناسب عددی.
• مصراع دوم یادآور تعبیر «تفاوت از زمین تا آسمان» است.

شباهت ظاهری فراوان است، اما تفاوت حقیقت و باطن می‌تواند بسیار عمیق باشد.

• بسی: بسیار و فراوان.
• نشاید: شایسته نیست و نباید.
• آدم‌روی: دارای ظاهر انسان.
• «چون» به معنی «وقتی که / زیرا که» و پیوند وابسته‌ساز است.
• «پس» پیوند نتیجه است.

• «ابلیس آدم‌روی»: تصویری از انسان شیطان‌صفت با ظاهر انسانی.
• «ابلیس / آدم»: تضاد.
• «دست دادن»: کنایه از عهد و پیمان دوستی بستن.
• «هست / دست»: جناس ناهمسان.
• تکرار «دست» واژه‌آرایی ایجاد کرده است.

ظاهر پسندیده همیشه نشانه باطن خوب نیست؛ بنابراین نباید تنها بر اساس ظاهر به هر کسی اعتماد کرد.