خسرو

از سال چهارم تا ششم ابتدایی با خسرو هم‌کلاس بودم. در تمام این مدت سه سال نشد که یک روز کاغذ و مدادی به کلاس بیاورد یا تکلیفی انجام دهد. با این حال بیشتر نمره‌هایش بیست بود. وقتی معلم برای خواندن انشا خسرو را پای تخته صدا می‌کرد، دفترچه من یا مصطفی را که در دو طرف او روی یک نیمکت نشسته بودیم، برمی‌داشت و صفحه سفیدی را باز می‌کرد و ارتجالاً انشایی می‌ساخت و با صدای گرم و رسا، به اصطلاح امروزی‌ها، اجرا می‌کرد و یک نمره بیست با مبلغی آفرین و احسنت تحویل می‌گرفت و مثل شاخ شمشاد می‌آمد و سر جای خودش می‌نشست.

و اما سبک نگارش که نمی‌توان گفت، زیرا خسرو هرگز چیزی نمی‌نوشت؛ باید بگویم سبک تقریر او در انشا تقلیدی بود کودکانه از گلستان سعدی. در آن زمان ما گلستان سعدی را از بر می‌کردیم و منتخبی از اشعار شاعران مشهور و متون ادبی و نصاب‌الصبیان را از کلاس چهارم ابتدایی به ما درس می‌دادند. خسرو تمام درس‌ها را سر کلاس یاد می‌گرفت و حفظ می‌کرد و دیگر احتیاجی به مرور نداشت.

یک روز میرزا مسیح‌خان، معلم انشا، که موضوع «عبرت» را برای ما معین کرده بود، خسرو را صدا کرد که انشایش را بخواند. خسرو هم مطابق معمول دفتر انشای مرا برداشت و صفحه سفیدی از آن را باز کرد و با همان آهنگ گیرا و حرکات سر و دست و اشارت‌های چشم و ابرو شروع به خواندن کرد. میرزا مسیح‌خان سخت نزدیک‌بین بود و حتی با عینک دوربیضی و دسته مفتولی و شیشه‌های کلفت زنگاری درست و حسابی نمی‌دید و ملتفت نمی‌شد که خسرو از روی کاغذ سفید انشای خود را می‌خواند. باری، خسرو انشای خود را چنین آغاز کرد:

«دی که از دبستان به سرای می‌شدم، در کنج خلوتی از برزن دو خروس را دیدم که بال و پر افراشته، در هم آمیخته و گرد برانگیخته‌اند...»

در آن زمان کلمات «دبستان» و «برزن» مانند امروز متداول نبود و خسرو از این نوع کلمات بسیار در خاطر داشت و حتی در صحبت و محاوره عادی و روزمره خود نیز آنها را به کار می‌برد و این یکی از استعدادهای گوناگون و فراوان و در عین حال چشمه‌ای از خوشمزگی‌های رنگارنگ او بود.

«یکی از خروسان ضربتی سخت بر دیده حریف نواخت؛ به صدمتی که جهان تیره شد پیش آن نامدار. لاجرم سپر بینداخت و از میدان بگریخت.»

«لیکن خروس غالب حرکتی کرد نه مناسب حال درویشان. بر حریف مغلوب که تسلیم اختیار کرده، مخذول و نالان استرحام می‌کرد، رحم نیاورد و آنچنان او را می‌کوفت که پولاد کوبند آهنگران.»

«دیگر طاقت دیدنم نماند. چون برق به میان میدان جستم. نخست خروس مغلوب را با دشنه‌ای که در جیب داشتم از رنج و عذاب برهانیدم و حلالش کردم.»

«آنگاه به خروس سنگدل پرداختم و به سزای عمل ناجوانمردانه‌اش سرش از تن جدا و او را نیز بسمل کردم تا عبرت همگان گردد. پس هر دوان را به سرای بردم و از آنان هلیمی ساختم بس چرب و نرم.»

«مخور طعمه جز خسروانی خورش / که جان یابدت زان خورش، پرورش»

«دمی آب خوردن پس از بدسگال / به از عمر هفتاد و هشتاد سال»

میرزا مسیح‌خان با چهره گشاده و خشنود، قلم آهنین فرسوده را در دوات چرک‌گرفته شیشه‌ای فرو برد و از پشت عینک زنگاری نوک قلم را ورانداز کرد و با دو انگشت بلند و استخوانی خود، کرک و پشم سر قلم را با وقار و طمأنینه تمام پاک کرد و پس از یک ربع ساعت نمره بیست با جوهر بنفش برای خسرو گذاشت و ابداً هم ایرادی نگرفت که بچه جان، اولاً خروس چه الزامی دارد که حرکاتش مناسب حال درویشان باشد؛ دیگر اینکه خروس غالب چه بدسگالی به تو کرده بود که سر از تنش جدا کردی؟ خروس عبرت چه کسانی بشود؟ و از همه اینها گذشته اصلاً به چه حق خروس‌های مردم را سر بریدی و هلیم درست کردی و خوردی؟ خیر، به قول امروزی‌ها این مسائل اساساً مطرح نبود.

عرض کردم حرام از یک کف دست کاغذ و یک بند انگشت مداد که خسرو به مدرسه بیاورد یا لای کتاب را باز کند؛ با این حال شاگرد ممتازی بود و از همه درس‌های حفظی بیست می‌گرفت، مگر در ریاضی که کمیتش لنگ بود و همین باعث شد که نتواند تصدیق‌نامه دوره ابتدایی را بگیرد.

من خانواده خسرو را می‌شناختم. آنها اصلاً شهرستانی بودند. خسرو در کوچکی بی‌مادر شد. پدرش آقا رضاخان توجهی به تربیت او نداشت. فقط مادربزرگ او بود که نوه پسری‌اش را از جان و دل دوست می‌داشت. دل‌خوشی و دلگرمی و تنها پناه خسرو هم در زندگی همین مادربزرگ بود؛ زنی باخدا، نمازخوان، مقدس، با قربان و صدقه خسرو را هر روز می‌نشاند و وادار می‌کرد قرآن برایش بخواند.

دیگر از استعدادهای خداداد خسرو آوازش بود. معلم قرآن ما میرزا عباس بود. شعر هم می‌گفت، زیاد هم می‌گفت، اما به قول نظامی خشت می‌زد. زنگ قرآن که می‌شد تا پایش به کلاس می‌رسید به خسرو می‌گفت: «بچه بخوان»؛ خسرو هم می‌خواند. خسرو موسیقی ایرانی، یعنی آواز را از مرحوم درویش‌خان آموخته بود.

یک روز که خسرو زنگ قرآن در شهناز شوری به پا کرده بود، مدیر مدرسه که در ایوان دراز از بر کلاس‌ها رد می‌شد، آواز خسرو را شنید، وارد کلاس شد و به میرزا عباس عتاب کرد که: «این تلاوت قرآن نیست، آوازخوانی است.» میرزا عباس تا خواست جوابی بدهد، خسرو این بیت سعدی را با آواز خوش شش‌دانگ خواند: «اشتر به شعر عرب در حالت است و طرب / گر ذوق نیست تو را کرطبع جانوری».

مدیر آهسته از کلاس بیرون رفت و دم برنیاورد. خسرو همچنان می‌خواند و مدیر از پشت در گوش می‌داد و لذت می‌برد که خود مردی ادیب و صاحبدل بود.

یک روز خسرو برخلاف عادت مألوف یک کیف حلبی که روی آن با رنگ روغن ناشیانه گل و بوته نقاشی شده بود، به مدرسه آورد. همه حیرت کردند که آفتاب از کدام سمت برآمده که خسرو کیف همراه آورده است. زنگ اول نقاشی داشتیم. معلم نقاشی ما یکی از سرتیپ‌های دوران ناصرالدین‌شاه بود و ما او را جناب سرتیپ می‌گفتیم. خسرو با آنکه کیف همراه آورده بود، دفتر نقاشی و مداد مرا برداشت و تصویر سرتیپ را با ضمایم و تعلیقات در نهایت مهارت و استادی کشید و نزد او برد و پرسید: «جناب سرتیپ، این را من از روی طبیعت کشیده‌ام؛ چطور است؟»

مرحوم سرتیپ آهسته اندکی خود را جمع و جور کرد و گفت: «خوب کشیدی، دستت خیلی قوت دارد.» خسرو در کیف را باز کرد. من که پهلوی او نشسته بودم دیدم محتوای آن کوزه‌های رنگارنگ کوچکی بود پر از انواع مرباجات. معلوم شد مادربزرگش مربا پخته بود و در بازگشت از زیارت قم آن کیف حلبی و کوزه‌ها را آورده بود.

خسرو بزرگ‌ترین کوزه را که مربای به داشت خدمت جناب سرتیپ برد و دودستی تقدیمش کرد. سرتیپ هم که رهاوردی باب دندان نصیبش شده بود، با خوش‌رویی و در عین حجب و فروتنی آن را گرفت و بالا کشید و هر وقت مربا از کوزه بیرون نمی‌آمد با سرانگشت تدبیر آن را خارج می‌کرد و با لذت تمام فرومی‌داد و به صدای بلند می‌گفت: «الها صد هزار مرتبه شکر که شکر نعمت، نعمتت افزون کند.»

گفتم خسرو آوازی بسیار خوش داشت و استعدادی فیاض در فراگرفتن موسیقی. وقتی که از عهده امتحان سال ششم ابتدایی برنیامد، یکی از دوستان موسیقی‌شناس که در آن اوان دو کلاس از ما جلوتر بود به خسرو توصیه کرد که به دنبال آموختن موسیقی ملی برود. خسرو بی‌میل نبود که دنبال موسیقی برود، ولی وقتی موضوع را به مادربزرگش گفت، به قول خسرو اشک از دیده روان ساخت که: «ای فرزند، حلالت نکنم که مطربی و مسخرگی پیشه سازی که همه قبیله من عالمان دین بودند.»

خسرو هم با آنکه خودرو و خودسر بود، اندرز مادربزرگ ناتوان را به گوش اطاعت شنید و پی موسیقی نرفت. خسرو در ورزش هم استعدادی شگرف داشت. با آن سن و سال با شاگردان کلاس‌های هشتم و نهم مدرسه ما کشتی می‌گرفت و همه را زمین می‌زد، به طوری که در مدرسه حریفی در برابر او نماند.

گفتم که خسرو در ریاضیات ضعیف بود و چون نتوانست در این درس نمره هفت بیاورد، با آنکه نمره‌های دیگرش همه عالی و معدل نمره‌هایش ۱۵/۷۵ بود، از امتحان ششم ابتدایی رد شد. پس ترک تحصیل کرد و دنبال ورزش را گرفت. من دیگر او را نمی‌دیدم تا روزی که اولین مسابقه قهرمانی کشتی کشور برگزار شد. خسرو را در میان تشک با حریفی قوی‌پنجه که از خراسان بود دیدم. خسرو حریف را با چالاکی و حسابگری، به قول خودش، فروکوفت و در چشم به هم زدنی پشت او را به خاک رسانید. قهرمان کشور شد و بازوبند طلا گرفت. دیگر خسرو پهلوان را همه می‌شناختند و می‌ستودند و تکریمش می‌کردند.

«ولی چه سود که حسودان تنگ‌نظر و عنودان بدگهر وی را به می و معشوق و لهو و لعب کشیدند»؛ این عین گفته خود اوست در روزگار شکست و خفت.

به طوری که در مسابقات سال بعد با رسوایی شکست خورد و بی‌سروصدا به گوشه‌ای خزید و رو نهان کرد و به کلی ورزش را کنار گذاشت که دیگر مرد میدان نبود. این شکست او را از میدان قهرمانی به منجلاب فساد کشید. «فی‌الجمله نماند از معاصی منکری که نکرد و مسکری که نخورد.»

تریاکی و شیره‌ای شد و کارش به ولگردی کشید. روزی در خیابان او را دیدم؛ شادی کردم و به سویش دویدم. آن خسرو مهربان و خون‌گرم با سردی و بی‌مهری بسیار نگاهم کرد. از چهره تکیده‌اش بدبختی و سیه‌روزی می‌بارید.

چشم‌های درشت و پرفروغش چون چشمه‌های خشک‌شده سرد و بی‌حالت شده بود. شیره تریاک آن شیر بی‌باک را چون اسکلتی وحشتناک ساخته بود. خدای من، این همان خسرو است؟!

از حالش پرسیدم، جوابی نداد. ناچار بلندتر حرف زدم. با صدایی که به قول معروف گویی از ته چاه درمی‌آمد، با زهرخندی گفت: «داد نزن؛ من گوش استماع ندارم، لِمَن تَقول؟»

فهمیدم کر هم شده است. با آنکه همه چیز خود را از دست داده بود، هنوز چشمه ذوق و قریحه و استعداد ادبی او خشک نشده بود و می‌تراوید.

از پدر و مادربزرگش پرسیدم. آهی کشید و گفت: «مادربزرگم دو سال است که مرده است. بابام... راستش نمی‌دانم کجاست.» گفتم: «خانه‌ات کجاست؟» آه سوزناکی کشید و در جوابم خواند: «کبوتری که دگر آشیان نخواهد دید / قضا همی بردش تا به سوی دانه و دام».

و بدون خداحافظی راه خود گرفت و رفت. از این ملاقات چند روزی نگذشت که خسرو در گوشه‌ای، زیر پلاسی مندرس، بی‌سروصدا جان سپرد و آن همه استعداد و قریحه را با خود به زیر خاک برد.