بیداد ظالمان

• رونق: رواج، شکوه، درخشندگی و اعتبار.
• مرجع ضمیر «شما» در سراسر قصیده، حاکمان و طبقهٔ ستمگر و قدرتمند عصر شاعر است.
• «نیز» در هر دو مصراع قید است.
• «جهان شما» در معنی زندگی و عمر شما و «زمان شما» در معنی روزگار و دوران اقتدار شما به کار رفته است.

• قالب شعر قصیده است و «شما نیز بگذرد» ردیف قصیده است.
• «مرگ» تشخیص یافته است؛ مرگ مانند رهگذری از جهان انسان می‌گذرد.
• «جهان» مجاز از عمر و زندگی است.
• «گذر کردن مرگ بر جهان کسی»: کنایه از مردن او.
• یکی از منابع بیت را یادآور آیهٔ «کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ» دانسته است.
• «جهان / زمان»: تناسب معنایی و قافیه‌های بیت آغازین قصیده‌اند.

شاعر از همان آغاز به ستمگران هشدار می‌دهد که نه زندگی آنان ماندگار است و نه شکوه و رونق حکومتشان؛ مرگ سرانجام به همه می‌رسد.

• وین: مخفف «و این».
• بوم: جغد؛ در فرهنگ ادبی نماد شومی و ویرانی.
• محنت: اندوه، رنج و بلا.
• از پی: برای، در پیِ.
• دولت: اقبال، بخت، خوشبختی و نیز حکومت.
• آشیان: آشیانه.
• «دولت آشیان» ترکیب اضافیِ مقلوب و در اصل «آشیانِ دولت» است؛ این جابه‌جایی به اقتضای قافیه و ساخت شعر رخ داده است.

• «بوم محنت»: اضافهٔ تشبیهی؛ محنت به جغد تشبیه شده است.
• بوم: نماد نحوست، شومی و ویرانی.
• «محنت / دولت»: تضاد.
• «بوم / آشیان»: مراعات‌نظیر.
• «گذشتن بوم محنت بر آشیان کسی»: کنایه از نابودی، ویرانی و بدبختی او.

شاعر هشدار می‌دهد که غم، ویرانی و زوال، ویژهٔ مردم عادی نیست و دیر یا زود دامان صاحبان قدرت را نیز خواهد گرفت.

• اَجَل: مرگ و زمان مرگ.
• گلوگیر: خفه‌کننده، گیرندهٔ گلو و در اینجا نابودکننده.
• خاص: افراد ویژه و برگزیده؛ عام: عموم مردم.
• «آب اجل که هست گلوگیر خاص و عام» گروه اسمیِ نهاد و جملهٔ وابستهٔ وصفی دارد.

• «آب اجل»: اضافهٔ تشبیهی؛ اجل به آب تشبیه شده است.
• «گلوگیر بودن»: کنایه از خفه‌کننده و نابودکننده بودن.
• «خاص / عام»: تضاد و در کنار هم مجاز از همهٔ مردم.
• «گلو / حلق / دهان»: مراعات‌نظیر.
• «گذشتن آب اجل بر حلق و دهان کسی»: کنایه از مرگ او.
• منابع بیت را با آیهٔ «کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ» مرتبط دانسته‌اند.

مرگ میان قدرتمند و ضعیف، خاص و عام تفاوتی نمی‌گذارد و حاکمان ستمگر نیز از آن در امان نیستند.

• داد: عدل و عدالت.
• بیداد: ظلم و ستم.
• بقا کردن: ماندن و پایدار بودن.
• «چون» در این بیت به معنی «وقتی که / از آنجا که» است و ادات تشبیه نیست.
• در «به جهان در»، دو حرف اضافه برای یک متمم آمده‌اند؛ «جهان» متمم است و در معنی امروزی یکی از دو حرف اضافه کافی است.

• «داد / بیداد»: تضاد.
• «عادلان / ظالمان»: تضاد.
• تکرار مصوت «ا» و صامت «د»: واج‌آرایی.

همان‌گونه که هیچ وضعیت و حکومتی در جهان جاودانه نیست، ظلم ستمگران نیز سرانجام پایان می‌یابد.

• مملکت: کشور و سرزمین.
• غرش: بانگ و فریاد.
• عوعو: صدای سگ.
• «چو» در این بیت به معنی «وقتی که» است و ادات تشبیه نیست.

• «شیران»: استعاره از انسان‌های شجاع، لایق و قدرتمند.
• «سگان»: استعاره از انسان‌های فرومایه، پست و ستمگر.
• «غرش / عوعو» و «شیران / سگان»: تقابل و تضاد.
• غرش و شیر، عوعو و سگ: مراعات‌نظیر.
• تکرار صامت «ش» در مصراع نخست: واج‌آرایی.
• منابع تأکید کرده‌اند که با وجود «چو»، بیت تشبیه ندارد؛ «چو» در اینجا زمانی است.

اگر قدرت انسان‌های بزرگ و شجاع نیز پایدار نمانده است، هیاهو و اقتدار ظالمان و فرومایگان به طریق اولی ماندگار نخواهد بود.

• زمانه: روزگار.
• بسی: بسیار، فراوان؛ قید مقدار.
• «کشتن» در مصراع نخست در معنی «خاموش کردن» به کار رفته است؛ «بکشت» یعنی خاموش کرد.
• «شمع‌ها» مفعولِ «بکشت» و «چراغدان» متمم است.

• «باد»: استعاره از مرگ و نیستی.
• «شمع‌ها»: استعاره از انسان‌ها، وجود و عمر آنان.
• «چراغدان»: استعاره از وجود، کالبد یا زندگی انسان.
• کشتن شمع و گذشتن باد بر چراغدان: کنایه از مرگ و نابودی.
• «باد / شمع / چراغدان»: مراعات‌نظیر در فضای خاموش شدن چراغ.
• تکرار صامت «ب»: واج‌آرایی.
• یکی از منابع این بیت را نیز با مضمون آیهٔ «کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ» مرتبط دانسته است.

همان مرگی که انسان‌های بی‌شماری را از میان برده است، حاکمان را نیز خواهد برد و هیچ قدرتی مانع آن نیست.

• زین: مخفف «از این».
• کاروان‌سرا: ساختمانی بزرگ در شهر یا راه که کاروان‌ها و مسافران مدتی در آن اقامت می‌کردند.
• ناچار: ناگزیر و به‌ضرورت؛ قید.
• در منابع، «کاروان» مصراع نخست به انسان‌ها و نسل‌های گذرا و «کاروان» مصراع دوم به عمر و زندگی انسان تفسیر شده است.

• «کاروان‌سرا»: استعاره از دنیا.
• «کاروان» در مصراع نخست: استعاره از مردم و نسل‌های انسانی.
• «کاروان» در مصراع دوم: استعاره از عمر و زندگی انسان.
• «کاروان‌سرا / کاروان»: مراعات‌نظیر و تکرار «کاروان».
• تکرار مصوت «ا» و صامت «ر»: واج‌آرایی.
• منابع توضیح داده‌اند که دنیا و کاروان‌سرا از جهت موقتی بودن و دو در داشتن، زمینهٔ این استعاره را می‌سازند: ورود و خروج انسان به دنیا با تولد و مرگ سنجیده شده است.

دنیا اقامتگاهی موقت است؛ نسل‌های فراوان آمده و رفته‌اند و حاکمان نیز از این قانون مستثنا نیستند.

• مفتخر: سرافراز، نازنده و صاحب افتخار.
• طالع: بخت، اقبال و سرنوشت.
• مسعود: خجسته، فرخنده و نیک‌بخت.
• اختر: ستاره.
• در مصراع نخست، منادا و فعل ندا و فعل اسنادی به قرینهٔ معنایی حذف شده‌اند: «ای [کسانی که] مفتخر به طالع مسعود خویشتن [هستید] ...».

• «طالع / اختران»: مراعات‌نظیر.
• بیت به باور قدیمیِ اثرگذاری ستارگان بر سرنوشت انسان‌ها اشاره دارد.
• منابع بیت را با مضمون «الدَّهْرُ یَوْمانِ: یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ» مرتبط دانسته‌اند؛ دنیا روزی به سود انسان و روزی به زیان اوست.
• تکرار صامت «ت»: واج‌آرایی.

بخت و اقبال نیز مانند قدرت پایدار نیست؛ کسی نباید به خوش‌شانسی و موقعیت امروز خود مغرور شود.

• جور: ظلم و ستم.
• تحمل: صبر و بردباری.
• «کنیم» در مصراع نخست به معنی «بسازیم / قرار دهیم» آمده است؛ «سپر» مفعول آن است.
• در «جورتان»، «تان» ضمیر پیوسته و مضاف‌الیه است.

• «تیر جور»: اضافهٔ تشبیهی؛ جور و ستم به تیر تشبیه شده است.
• «ز تحمل سپر کنیم»: تحمل و بردباری به سپر تشبیه شده است.
• «سختی کمان»: کنایه از قدرت، زورگویی، بی‌رحمی و شدت ستم.
• «تیر / کمان / سپر»: مراعات‌نظیر.
• تکرار صامت‌های «ر» و «ت»: واج‌آرایی.
• «سپر کردن چیزی»: کنایه از دفاع کردن به وسیلهٔ آن.

مردم با صبر و مقاومت در برابر ظلم می‌ایستند، زیرا یقین دارند قدرت ستمگران پایدار نیست.

• رمه: گله.
• طبع: سرشت و خوی.
• شبان: چوپان.
• در منابع، «رمه» به مردم، «چوپان گرگ‌طبع» به حاکم یا مأمور ظالم و «گرگی شبان» به ظلم و درندگی حاکمان تفسیر شده است.
• یکی از منابع صورت کامل مصراع نخست را چنین بازسازی می‌کند: «ای [انسانی] که تو رمه را به چوپان گرگ‌طبع سپرده‌ای ...»؛ منادا و بخشی از فعل به قرینهٔ معنایی حذف شده است.

• «رمه»: استعاره از مردم.
• «چوپان گرگ‌طبع»: استعاره/تشبیه برای حاکم، کارگزار یا مأمور ظالم و درنده‌خو.
• «گرگ‌طبع»: کنایه از وحشی، درنده‌خو و ستمگر بودن.
• «گرگی شبان»: کنایه از درندگی، ظلم و ستمِ حاکمان و مأموران.
• «رمه / چوپان / گرگ / شبان»: مراعات‌نظیر.
• «رمه / گرگ»: تضاد معنایی در نقش قربانی و درنده.
• یکی از منابع «چوپان گرگ‌طبع» را دارای حالتی متناقض‌نما دانسته است؛ چوپان باید نگهبان رمه باشد، اما اینجا خوی گرگ دارد.

شاعر مستقیماً فرمانروا را مسئول ظلم کارگزارانش می‌داند و به او هشدار می‌دهد که این دوران درندگی و ستم نیز دوام نخواهد داشت.