خط زمان ادبیات فارسی
سبکها، شاعران و آثار؛ از فارسی باستان تا امروز. بر اساس کتاب علوم و فنون ادبی دهم، یازدهم و دوازدهم.
مسیر دورهها
طول هر بخش به اندازهٔ سالهای آن دوره نیست و مرز سبکها همیشه قطعی نیست.
پیش از آغاز
از فرمانهای میخی هخامنشی تا زبان پهلوی و پیدایش فارسی دری؛ اینجا ریشههای زبانی را میبینیم که قرار است قرنها شعر و اندیشه را با خود ببرد.
دهم · درس ۴ · صفحات ۳۸ تا ۴۵
- زبانهای ایرانی سه دورهٔ تاریخی دارند: باستان، میانه و نو.
- پهلوی زبان رسمی ساسانیان بود و بخش مهمی از ادبیات پیش از اسلام شفاهی ماند.
- در آغاز قرن سوم، طاهریان و سپس صفاریان زمینهٔ رسمیشدن فارسی دری را تقویت کردند.
فارسی باستان، فارسی میانه و فارسی نو سه دورهٔ تاریخی زباناند.
زبان رسمی ساسانیان چه بود؟
خراسانی
طبیعت زنده است، کلمهها روشناند و روح حماسه در شعر جریان دارد. از شکوفایی شعر در بخارای سامانی تا اوج حماسهٔ ملی در شاهنامه، این فصل با سادگی و استواری شناخته میشود.
دهم · درسهای ۴ و ۷ · صفحات ۳۸ تا ۴۶ و ۶۰ تا ۶۶
- به سبب اوج در عهد سامانیان، «سبک سامانی» هم نامیده میشود.
- قالب عمده قصیده است و تشبیهها حسی و طبیعیاند.
- دورهٔ سلجوقی در تقسیمبندی بهار «بینابین» است.
زبان ساده و استوار؛ واژههای عربی در مقایسه با دورههای بعد کمترند.
عددهای کنار خط، قرنهای شکوفایی این فصلاند. بازهٔ کلی سبک از آغاز شعر فارسی تا قرن ششم است؛ دورهٔ سلجوقی در همین تقسیمبندی «بینابین» است.
کدام تصویر به جهان شعر خراسانی نزدیکتر است؟
گذار و بینابین
غزل و داستانسرایی جان تازه میگیرند. سنایی به سیر و سلوک معنوی روی میآورد و شاعران آذربایجان، از خاقانی تا نظامی، شیوهای متمایز میآفرینند.
دهم · درس ۱۰ · صفحات ۸۰ تا ۸۴
- سنایی شعر را به سوی سیر و سلوک معنوی و خانقاه برد.
- در شمال غرب ایران، خاقانی و نظامی شیوهای متمایز آفریدند.
- نثر موزون: خواجه عبدالله انصاری؛ نثر فنی: کلیله و دمنهٔ نصرالله منشی.
ترکیبهای تازه بیشتر و زبان از سادگی دورهٔ قبل دور میشود.
این فصل یک گذار است، نه مرزی ناگهانی: درس، تحولات قرنهای پنجم و ششم را بررسی میکند و نیمهٔ دوم ششم و اوایل هفتم را مقدمهٔ ظهور عراقی میداند.
سرآمد نثر موزون این دوره کیست؟
عراقی
شعر به تجربهٔ درونی نزدیک میشود؛ عشق و عرفان در مرکز آن مینشینند و غزل به اوج میرسد. زبان قدیم با ویژگیهای تازه درمیآمیزد و نامهایی چون مولوی، سعدی و حافظ در این فصل میدرخشند.
یازدهم · درسهای ۱ و ۴ · صفحات ۱۲ تا ۱۹ و ۳۶ تا ۴۱
- حملهٔ مغول (۶۱۶ هـ.ق.) کانون فرهنگی را از خراسان به عراق عجم برد؛ نام سبک از همینجاست.
- غزل اوج گرفت و قصیده کمرنگ شد؛ تخلص در پایان غزل تثبیت شد.
- «می» جای «همی» و «در» جای «اندر» مینشیند: آمیختگی زبان نو و کهن.
آمیختگی زبان نو و کهن؛ «می» به جای «همی» و «در» به جای «اندر» مینشیند.
دو پاسخ، برای دو پرسش: در تقسیمبندی کلی بهار «قرن ششم تا دهم»؛ در درس اختصاصی، رواج سبک از «اوایل هفتم تا اوایل دهم» است.
بازهٔ تفصیلی رواج سبک عراقی کدام است؟
مکتب وقوع
در کنار ادامهٔ شیوهٔ سعدی و حافظ، جریان تازهای به حقیقتگویی و واقعگویی روی میآورد. وحشی بافقی در کتاب، حد واسط سبک عراقی و هندی معرفی میشود.
یازدهم · درس ۷ · صفحات ۵۸ تا ۶۲
- قرن دهم دو جریان دارد: شیوهٔ سعدی و حافظ و مکتب وقوع.
- وقوع یعنی حقیقتگویی و واقعگویی؛ تلاشی برای رهایی از تقلید.
- وحشی بافقی حد واسط سبک عراقی و هندی است.
حرکت به سوی بیان تجربههای واقعی و رهایی از تقلید.
کدام شاعر حد واسط عراقی و هندی معرفی شده است؟
هندی
زبان مردم به شعر راه پیدا میکند و هر پدیده فرصتی برای کشف معنایی تازه است. غزل ظاهر آشنای شعر است، اما تکبیت قلب تپندهٔ آن؛ جایی برای مضمونآفرینی و باریکاندیشی.
یازدهم · درسهای ۷ و ۱۰ · صفحات ۵۸ تا ۶۲ و ۸۰ تا ۸۷
- قالب ظاهری غزل است، اما قالب حقیقی مفردات؛ یعنی تکبیت.
- معنی بر صورت مقدم است؛ مضمونآفرینی و باریکاندیشی.
- شعر نزد عامه، پیشهوران و بازاریان رونق گرفت.
زبان کوچه و بازار؛ گسترش واژگان و ورود اصطلاحات عامیانه به شعر.
در تقسیمبندی کلی بهار «قرن دهم تا سیزدهم»؛ بازهٔ تفصیلی رواج «اوایل یازدهم تا اواسط دوازدهم» و حدود ۱۵۰ سال است.
قالب حقیقی شعر هندی در کتاب چه نام دارد؟
بازگشت ادبی
شاعران برای بازیابی استواری زبان، دوباره به خراسانی و عراقی رجوع میکنند؛ گروهی به قصیدههای قدیم و گروهی به غزل سعدی و حافظ. انجمنهای ادبی به این حرکت نیرو میدهند.
دوازدهم · درس ۱ · صفحات ۱۲ تا ۱۴
- الگوی قصیده: خراسانی و سلجوقی؛ الگوی غزل: سعدی و حافظ.
- انجمنهای ادبی، از انجمن مشتاق در اصفهان تا انجمن نشاط و خاقان، به این نهضت نیرو دادند.
- کتاب، بازگشت را حد واسط هندی و بیداری میداند.
بازگشت به استواری زبان شعرِ پیشینیان.
بازهٔ کلی، تمام قرن سیزدهم است؛ زمینهٔ تاریخی پیدایش نهضت از افشاریه، زندیه و آغاز قاجار دنبال میشود.
شاعران بازگشت به کدام دو سبک رجوع کردند؟
بیداری
آزادی، وطن و قانون به زبان شعر میآیند. روزنامهها میان نویسنده و مردم پل میزنند و سادهنویسی همقدم با آزادیخواهی رشد میکند.
دوازدهم · درسهای ۱ و ۴ · صفحات ۱۲ تا ۲۱ و ۴۲ تا ۴۷
- ۱۳۲۴ هـ.ق. تاریخ فرمان مشروطیت است، نه آغاز دوره.
- روزنامهها پل میان نویسنده و مردم شدند و سادهنویسی رشد کرد.
- درونمایهها: آزادی، وطن، قانون و مبارزه با استبداد.
زبان ساده و قابل فهم برای مردم؛ ورود اصطلاحات تازه و واژههای غربی.
۱۳۲۴ قمری تاریخ فرمان مشروطیت است، نه زمان آغاز این دوره. جدول بهار برای بیداری بازهٔ عددی قرنی تعیین نمیکند.
چه چیزی به گسترش سادهنویسی در بیداری کمک کرد؟
ادبیات معاصر
نیما در زبان، فرم و ساختار شعر تحول ایجاد میکند. در کنار قالبهای سنتی، نیمایی و سپید رواج مییابند و داستان کوتاه و رمان، صداهای تازهٔ نثر میشوند.
دوازدهم · درسهای ۷ و ۱۰ · صفحات ۶۸ تا ۸۲ و ۹۶ تا ۱۰۳
- افسانه (۱۳۰۱) بیانیهٔ شعر نو است و ققنوس (۱۳۱۶) جریان نیما را تثبیت کرد.
- واحد شعر نو بیشتر بند است تا بیت و طول مصراعها برابر نیست.
- از این فصل، تاریخها شمسی هستند.
واژههای امروز و جملهبندی ساده؛ دست شاعر در انتخاب واژگان باز است.
از این فصل، تاریخهای سالشمار شمسیاند. ادبیات معاصر «پس از مشروطیت» تعریف میشود؛ حدود ۱۳۰۰ شمسی، آغاز واقعی شعر نو است.
کدام اثر نیما در ۱۳۱۶ جریان شعر او را تثبیت کرد؟
ادبیات انقلاب
قالبهای سنتی و نو در کنار هم ادامه پیدا میکنند. ادبیات عاشورایی، ایثار و دفاع مقدس جایگاه پررنگی دارند؛ پس از جنگ، رمان، خاطره و زندگینامه رونق میگیرند.
دوازدهم · درسهای ۷ و ۱۰ · صفحات ۶۸ تا ۸۲ و ۹۶ تا ۱۰۳
- ریشهها پیش از ۱۳۵۷ است؛ با پیروزی انقلاب تثبیت شد.
- ادبیات عاشورایی و دفاع مقدس جایگاه پررنگی یافتند.
- پس از جنگ، رمان، خاطره و زندگینامه رونق گرفتند.
واژگان دین، جنگ، ایثار و وطندوستی؛ باستانگرایی و ترکیبهای تازه.
این فصل یک جریان ادبی را نشان میدهد، نه پایان همهٔ جریانهای پیشین. کتاب از تداوم جریانهای قبلی در کنار جریان همسو با انقلاب و شاخهٔ جوان آن سخن میگوید.
ادبیات پس از انقلاب در کتاب چگونه توصیف میشود؟
مرور پایانی
برای هر پاسخ درست یک مهر میگیری. روی هر مهر بزن تا به همان دوره برگردی.