شکر نعمت

1. ۱

   منّت خدای را، عزّوجلّ، که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت. هر نفسی که فرو می‌رود، ممدّ حیات است و چون برمی‌آید، مفرّح ذات. پس در هر نفسی…

   مفهوم

   لزوم شکرگزاری پیوسته در برابر نعمت‌های خدا

   معنی و آرایه‌ها

   سپاس مخصوص خدای بزرگ است؛ فرمان‌برداری از او سبب نزدیکی و شکرگزاری موجب افزایش نعمت است. هر دَمِ فرو رفته زندگی‌بخش و هر بازدم شادی‌بخش است؛ پس در هر نفس دو نعمت وجود دارد و برای هر نعمت شکری لازم است.

   • «قربت / نعمت»، «حیات / ذات» و «موجود / واجب»: سجع متوازن.
   • «فرو می‌رود / برمی‌آید»: تضاد.
   • اشاره به آیهٔ ۷ سورهٔ ابراهیم دربارهٔ افزایش نعمت بر اثر شکرگزاری.
2. ۲

   از دست و زبان که برآید

   کز عهدهٔ شکرش به درآید؟

   مفهوم

   ناتوانی انسان از ادای شکر کامل خداوند

   معنی و آرایه‌ها

   چه کسی می‌تواند با کردار و گفتار، سپاس نعمت‌های خدا را چنان‌که شایسته است به جا آورد؟

   • «از دست کسی برآمدن» و «از عهده برآمدن»: کنایه از توانستن.
   • دست: مجاز از کردار و توان؛ زبان: مجاز از گفتار.
   • پرسش بیت استفهام انکاری است؛ «برآید / درآید» سجع دارد.
   • دست و زبان: مراعات‌نظیر.
3. ۳

   اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً وَ قَلیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ.

   مفهوم

   اندک بودن بندگان حقیقتاً سپاسگزار

   معنی و آرایه‌ها

   ای خاندان داوود، سپاسگزاری کنید؛ و از بندگان من، اندکی سپاسگزارند.

   • تضمین آیهٔ ۱۳ سورهٔ سبأ.
   • «شکراً / الشکور»: اشتقاق.
4. ۴

   بنده همان به که ز تقصیر خویش

   عذر به درگاه خدای آورد

   مفهوم

   اعتراف بنده به کوتاهی خویش در بندگی

   معنی و آرایه‌ها

   برای بنده بهتر آن است که به سبب کوتاهی خود، به پیشگاه خدا عذر بیاورد.

   • بنده و خدا: مراعات‌نظیر.
   • «به / به»: تکرار.
5. ۵

   ورنه، سزاوار خداوندی‌اش

   کس نتواند که به جای آورد

   مفهوم

   ناتوانی انسان از ادای حق بندگی

   معنی و آرایه‌ها

   وگرنه هیچ‌کس نمی‌تواند شکر و بندگیِ شایستهٔ خداوندیِ او را به جا آورد.

   • بنده و خداوند: مراعات‌نظیر.
   • «به جای آوردن»: کنایه از انجام دادن و ادا کردن.
6. ۶

   باران رحمت بی‌حسابش همه را رسیده و خوان نعمت بی‌دریغش همه جا کشیده. پردهٔ ناموس بندگان به گناه فاحش ندرد و وظیفهٔ روزی به خطای منکر نبرد.

   مفهوم

   رحمت، بخشش و روزی‌رسانی بی‌دریغ خداوند

   معنی و آرایه‌ها

   باران رحمت بی‌حساب خدا به همگان رسیده و سفرهٔ نعمت بی‌دریغ او همه‌جا گسترده شده است. خدا آبروی بندگان را به سبب گناه آشکار نمی‌برد و روزی آنان را به سبب خطای زشت قطع نمی‌کند.

   • باران رحمت، خوان نعمت و پردهٔ ناموس: اضافهٔ تشبیهی.
   • «پرده دریدن»: کنایه از رسوا و بی‌آبرو کردن؛ «وظیفهٔ روزی بریدن»: کنایه از قطع روزی.
   • «رسیده / کشیده» و «ندرد / نبرد»: سجع.
   • اشاره به ستّارالعیوب و رزّاق بودن خداوند.
7. ۷

   فراش باد صبا را گفته تا فرش زمردین بگسترد و دایهٔ ابر بهاری را فرموده تا بنات نبات در مهد زمین بپرورد.

   مفهوم

   تدبیر خداوند در آفرینش و پرورش طبیعت

   معنی و آرایه‌ها

   خدا به باد صبا، که چون فرش‌گستر است، فرمان داده تا فرشی سبز بگستراند و به ابر بهاری، که چون دایه است، دستور داده تا دخترانِ گیاه را در گهوارهٔ زمین پرورش دهد.

   • فراش باد صبا، دایهٔ ابر بهاری، بنات نبات و مهد زمین: اضافهٔ تشبیهی.
   • فرش زمردین: استعاره از سبزه‌زار؛ طبیعت در سراسر عبارت تشخیص یافته است.
   • «بگسترد / بپرورد»: سجع.
   • «مهد زمین»: تلمیح به آیهٔ ۶ سورهٔ نبأ.
8. ۸

   درختان را به خلعت نوروزی قبای سبز ورق در بر گرفته و اطفال شاخ را به قدوم موسم ربیع، کلاه شکوفه بر سر نهاده.

   مفهوم

   آراستن طبیعت به فرمان خدا در فصل بهار

   معنی و آرایه‌ها

   خداوند به مناسبت نوروز، قبای سبز برگ را بر تن درختان پوشانده و با آمدن بهار، کلاه شکوفه را بر سر شاخه‌های جوان نهاده است.

   • قبای سبز ورق و کلاه شکوفه: اضافهٔ تشبیهی.
   • اطفال شاخ: اضافهٔ تشبیهی؛ درختان و شاخه‌ها تشخیص یافته‌اند.
   • قدوم موسم ربیع: تشخیص؛ «گرفته / نهاده»: سجع؛ «بر / سر»: جناس ناهمسان.
9. ۹

   عصارهٔ تاکی به قدرت او شهد فایق شده و تخم خرمایی به تربیتش نخل باسق گشته.

   مفهوم

   قدرت خداوند در دگرگون کردن و پرورش آفریده‌ها

   معنی و آرایه‌ها

   شیرهٔ یک تاک به قدرت خدا به عسلی برتر تبدیل شده و دانهٔ خرمایی با پرورش او به نخلی بلندبالا بدل گشته است.

   • «فایق / باسق»: سجع.
   • اشاره به آیهٔ ۱۰ سورهٔ ق دربارهٔ نخل‌های بلندبالا.
10. ۱۰

    ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند

    تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

    مفهوم

    پرهیز از غفلت در برابر هماهنگی آفرینش

    معنی و آرایه‌ها

    ابر و باد و ماه و خورشید و آسمان همگی مشغول کارند تا تو روزی به دست آوری و آن را از روی غفلت نخوری.

    • ابر، باد، ماه، خورشید و فلک: تشخیص؛ همگی چون انسان در کار دانسته شده‌اند.
    • «در کار بودن»: کنایه از مشغول بودن؛ کف: مجاز از دست؛ نان: مجاز از روزی.
    • ابر، باد، ماه، خورشید و فلک: مراعات‌نظیر.
11. ۱۱

    همه از بهر تو سرگشته و فرمانبردار

    شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبری

    مفهوم

    لزوم فرمان‌برداری انسان از خداوند

    معنی و آرایه‌ها

    همهٔ آفریده‌ها برای تو در گردش و فرمان‌بردارند؛ عادلانه نیست که تو از فرمان خدا سرپیچی کنی.

    • «فرمانبردار / فرمان نبری»: تضاد.
    • «سرگشته»: ایهام؛ هم در گردش و هم حیران.
12. ۱۲

    در خبر است از سرور کاینات و مفخر موجودات و رحمت عالمیان و صفوت آدمیان و تتمّهٔ دور زمان، محمّد مصطفی، صلّی‌الله علیه و آله و سلّم.

    مفهوم

    ستایش و نعت پیامبر اکرم

    معنی و آرایه‌ها

    در حدیثی از محمد مصطفی، سرور آفریدگان، مایهٔ افتخار موجودات، رحمت جهانیان، برگزیدهٔ آدمیان و خاتم پیامبران، نقل شده است؛ درود خدا بر او و خاندانش باد.

    • «رحمت عالمیان»: اشاره به آیهٔ ۱۰۷ سورهٔ انبیا.
    • «تتمّهٔ دور زمان»: کنایه از خاتم پیامبران بودن حضرت محمد(ص).
    • کاینات، موجودات، عالمیان و آدمیان: مراعات‌نظیر؛ کاینات/موجودات و عالمیان/آدمیان سجع دارند.
13. ۱۳

    شفیعٌ مطاعٌ نبیٌّ کریمٌ

    قسیمٌ جسیمٌ نسیمٌ وسیمٌ

    مفهوم

    برشمردن صفات والای پیامبر اکرم

    معنی و آرایه‌ها

    او شفاعت‌کننده‌ای فرمان‌برداری‌شده، پیامبری بزرگوار، خوش‌چهره، نیک‌اندام، خوش‌خو و دارای نشان پیامبری است.

    • قسیم، جسیم، نسیم و وسیم: جناس افزایشی و سجع متوازن.
    • تکرار آوای «م»: واج‌آرایی.
14. ۱۴

    بَلَغَ العُلیٰ بِکَمالِهِ، کَشَفَ الدُّجیٰ بِجَمالِهِ

    حَسُنَت جَمیعُ خِصالِهِ، صَلُّوا عَلَیهِ وَ آلِهِ

    مفهوم

    کمال، زیبایی و شایستگی پیامبر برای درود

    معنی و آرایه‌ها

    با کمال خود به بلندترین مرتبه رسید و با زیبایی‌اش تاریکی را کنار زد؛ همهٔ خصلت‌هایش نیکوست؛ بر او و خاندانش درود بفرستید.

    • «کماله / جماله» و «خصاله / آله»: سجع و جناس.
    • تاریکی در برابر جمال نورانی پیامبر قرار گرفته است.
15. ۱۵

    چه غم دیوار امّت را که دارد چون تو پشتیبان؟

    چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان؟

    مفهوم

    اطمینان امت به شفاعت و پشتیبانی پیامبر

    معنی و آرایه‌ها

    وقتی تو پشتیبان امت هستی، دیوار امت چه غمی دارد؟ و آن کشتی که نوح ناخدای آن باشد، از موج دریا چه ترسی دارد؟

    • هر دو پرسش استفهام انکاری‌اند.
    • دیوار امت: اضافهٔ تشبیهی؛ اشاره به داستان نوح و کشتی او: تلمیح.
    • تشبیه ضمنی امت به کشتی و پیامبر به کشتیبان.
16. ۱۶

    هر گه که یکی از بندگان گنهکار پریشان‌روزگار، دست انابت به امید اجابت به درگاه حق، جلّ و علا، بردارد، ایزد تعالی در او نظر نکند. بازش بخواند. باز…

    مفهوم

    پافشاری بندهٔ گناهکار بر توبه و دعا

    معنی و آرایه‌ها

    هرگاه یکی از بندگان گناهکار و پریشان، با امید پذیرفته شدن، دست توبه به درگاه خدای بلندمرتبه بردارد، خدا به او اعتنا نمی‌کند. بنده دوباره خدا را می‌خواند؛ خدا باز روی می‌گرداند و بنده بار دیگر با فروتنی و زاری دعا می‌کند.

    • پریشان‌روزگار: کنایه از گرفتار و درمانده.
    • دست انابت: اضافهٔ استعاری؛ «دست انابت برداشتن»: کنایه از توبه و دعا.
    • نظر نکردن: کنایه از بی‌اعتنایی.
17. ۱۷

    حق، سبحانه و تعالی، فرماید: یا ملائکتی قد استحییت من عبدی و لیس له غیری فقد غفرت له. دعوتش اجابت کردم و امیدش برآوردم که از بسیاری دعا و زاری بنده…

    مفهوم

    آمرزش و اجابت دعای بنده بر اثر رحمت خدا

    معنی و آرایه‌ها

    خداوند می‌فرماید: ای فرشتگان من، از بنده‌ام شرم کردم؛ او جز من کسی را ندارد، پس او را آمرزیدم. دعایش را پذیرفتم و امیدش را برآوردم؛ زیرا از دعا و زاری بسیارِ بنده شرم دارم.

    • عبارت عربی تضمینِ حدیث قدسی است.
    • «اجابت کردم / برآوردم / شرم دارم»: سجع و هماهنگی پایانی.
    • شرم داشتن خداوند: تشخیص و بیان لطف و رحمت الهی.
18. ۱۸

    کرم بین و لطف خداوندگار

    گنه بنده کرده است و او شرمسار

    مفهوم

    رحمت و بخشندگی شگفت خداوند نسبت به بندهٔ گناهکار

    معنی و آرایه‌ها

    بخشندگی و لطف خدا را ببین: بنده گناه کرده است، امّا خداوند از روی لطف شرمسار شده است.

    • بنده / خداوندگار: تضاد.
    • شرمسار شدن خداوند: تشخیص و بیان لطف الهی.
19. ۱۹

    عاکفان کعبهٔ جلالش به تقصیر عبادت معترف که: ما عَبَدناکَ حَقَّ عِبادَتِکَ و واصفان حلیهٔ جمالش به تحیّر منسوب که: ما عَرَفناکَ حَقَّ مَعرِفَتِکَ.

    مفهوم

    ناتوانی انسان از عبادت و شناخت شایستهٔ خدا

    معنی و آرایه‌ها

    عبادت‌کنندگانِ آستان جلالش به کوتاهی در عبادت اعتراف دارند و می‌گویند: تو را چنان‌که شایستهٔ عبادت توست نپرستیدیم؛ وصف‌کنندگان زیبایی‌اش نیز به حیرت نسبت داده شده‌اند و می‌گویند: تو را چنان‌که شایستهٔ شناخت توست نشناختیم.

    • کعبهٔ جلال و حلیهٔ جمال: اضافهٔ تشبیهی.
    • «جلال / جمال»: جناس ناهمسان؛ دو عبارت عربی تضمین حدیث‌اند.
20. ۲۰

    گر کسی وصف او ز من پرسد

    بی‌دل از بی‌نشان چه گوید باز؟

    مفهوم

    ناتوانی عاشق از وصف حقیقت نامحدود خدا

    معنی و آرایه‌ها

    اگر کسی وصف خدا را از من بپرسد، عاشقِ دلداده دربارهٔ آن خدای بی‌نشان چه می‌تواند بگوید؟

    • بی‌دل: کنایه از عاشق؛ بی‌نشان: کنایه از خداوند.
    • پرسش مصراع دوم استفهام انکاری است.
21. ۲۱

    عاشقان کشتگان معشوق‌اند

    برنیاید ز کشتگان آواز

    مفهوم

    خاموشی و فنای عاشق حقیقی در برابر معشوق

    معنی و آرایه‌ها

    عاشقان، کشته‌شدگانِ معشوق‌اند و از کشته‌شدگان صدایی برنمی‌آید.

    • عاشقان / معشوق: اشتقاق؛ کشتگان: تکرار.
    • کشتگان معشوق: کنایه از عاشقانِ فانی در معشوق؛ آواز برنیامدن: کنایه از خاموشی.
22. ۲۲

    یکی از صاحبدلان سر به جیب مراقبت فرو برده بود و در بحر مکاشفت مستغرق شده؛ آن گه که از این معاملت باز آمد، یکی از یاران به طریق انبساط گفت: «از این…

    مفهوم

    درخواست بهره‌ای از تجربهٔ عرفانی عارف

    معنی و آرایه‌ها

    یکی از عارفان در حال مراقبه فرو رفته و در دریای کشف حقیقت غرق شده بود. هنگامی که از آن حالت بازگشت، یکی از دوستان با صمیمیت پرسید: از این بوستانی که در آن بودی، چه هدیه‌ای برای ما آوردی؟

    • سر به جیب مراقبت فرو بردن: کنایه از به اندیشه و مراقبه فرو رفتن.
    • بحر مکاشفت: اضافهٔ تشبیهی؛ مستغرق شدن در آن: کنایه از غرق شدن در عالم کشف حقایق عرفانی.
    • بوستان: استعاره از عالم معنا و معرفت.
23. ۲۳

    گفت: «به خاطر داشتم که چون به درخت گل رسم، دامنی پر کنم هدیهٔ اصحاب را. چون برسیدم، بوی گلم چنان مست کرد که دامنم از دست برفت.»

    مفهوم

    بی‌خودی عارف در برابر جلوهٔ معشوق

    معنی و آرایه‌ها

    گفت: در نظر داشتم وقتی به درخت گل رسیدم، دامنی از گل پر کنم و برای دوستان هدیه بیاورم؛ اما چون رسیدم، بوی گل چنان مرا از خود بی‌خود کرد که اختیار از دستم رفت.

    • درخت گل و بوی گل: استعاره از معشوق و جلوه‌های الهی.
    • دامن پر کردن: کنایه از فراهم کردن و با خود آوردن.
    • مست شدن: کنایه از بی‌خود شدن؛ دامن از دست رفتن: کنایه از دست دادن اختیار.
    • «مست / دست»: جناس ناهمسان.
24. ۲۴

    ای مرغ سحر! عشق ز پروانه بیاموز

    کان سوخته را جان شد و آواز نیامد

    مفهوم

    خاموشی و جان‌بازیِ عاشق حقیقی

    معنی و آرایه‌ها

    ای بلبل، عشق حقیقی را از پروانه بیاموز؛ زیرا آن عاشق سوخته جان داد، اما صدایی از او برنیامد.

    • مرغ سحر نماد عاشق مدّعی و پروانه نماد عاشق راستین است.
    • مرغ سحر / پروانه: تضاد مفهومیِ عاشقِ مدّعی و عاشقِ حقیقی.
    • جان شدن: کنایه از مردن؛ آواز نیامدن: کنایه از خاموشی و بی‌ادعایی.
    • خطاب به مرغ و آموزش عشق به او: تشخیص؛ داستان پروانه و شمع تمثیل است.
25. ۲۵

    این مدّعیان در طلبش بی‌خبران‌اند

    کان را که خبر شد، خبری باز نیامد

    مفهوم

    بی‌ادعایی و خاموشیِ عارفِ به حقیقت رسیده

    معنی و آرایه‌ها

    این مدعیان در راه طلب او بی‌خبرند؛ آن‌کس که از حقیقت آگاه شد، دیگر خبری از او بازنیامد.

    • خبر در مصراع دوم دو معنی دارد: آگاهی و پیام؛ جناس تام.
    • بی‌خبر بودن مدعیان و بازنیامدن خبر از عارف: کنایه از ناآگاهی مدعی و خاموشی عارف.
    • تکرار واژهٔ خبر و مشتقات آن: واژه‌آرایی.

شرحِ کامل و قلمروها در درسنامهٔ همین درس.