پروین اعتصامی
شرح و تحلیل کاملِ بیتبهبیتِ مناظرهٔ طنزآمیز مست و محتسب با محور نقد فساد، ریا و نابسامانی اجتماعی
محتسب مستی به ره دید و گریبانش گرفت
مست گفت: «ای دوست، این پیراهن است افسار نیست»
برخورد نامناسب مأموران حکومت
محتسب، مستی را در راه دید و گریبان او را گرفت. مست گفت: «ای دوست، چیزی که گرفتهای پیراهن من است، نه افسار.»
گفت: «مستی، زان سبب افتان و خیزان میروی»
گفت: «جرم راه رفتن نیست، ره هموار نیست»
نابسامانی اوضاع جامعه
محتسب گفت: «مست هستی و به همین دلیل نامتعادل راه میروی.» مست پاسخ داد: «تقصیر از راه رفتن من نیست؛ راه و اوضاع جامعه ناهموار است.»
گفت: «میباید تو را تا خانهٔ قاضی برم»
گفت: «رو، صبح آی، قاضی نیمهشب بیدار نیست»
غفلت و بیخبری مسئولان
محتسب گفت: «باید تو را به خانهٔ قاضی ببرم.» مست گفت: «برو و صبح بیا؛ زیرا قاضی نیمهشب بیدار نیست.»
گفت: «نزدیک است والی را سرای، آنجا شویم»
گفت: «والی از کجا در خانهٔ خمّار نیست؟»
فساد گسترده در ارکان حکومت
محتسب گفت: «خانهٔ حاکم نزدیک است؛ به آنجا برویم.» مست گفت: «از کجا معلوم است که خودِ حاکم در میخانه نباشد؟»
گفت: «تا داروغه را گوییم، در مسجد بخواب»
گفت: «مسجد خوابگاه مردم بدکار نیست»
بیخبری مأموران از احکام شرع
محتسب گفت: «تا من نگهبانان را خبر کنم، تو در مسجد بخواب.» مست گفت: «مسجد محل خواب و استراحت گناهکاران نیست.»
گفت: «دیناری بده پنهان و خود را وارهان»
گفت: «کار شرع، کار درهم و دینار نیست»
فساد محتسب و رواج رشوهخواری
محتسب گفت: «پنهانی پولی بده و خودت را نجات بده.» مست پاسخ داد: «کار دین و قانون شرع با پول و رشوه سازگار نیست.»
گفت: «از بهر غرامت، جامهات بیرون کنم»
گفت: «پوسیده است، جز نقشی ز پود و تار نیست»
رشوهخواری مأمور و فقر مردم
محتسب گفت: «برای جبران خسارت و جریمه، لباست را از تنت بیرون میآورم.» مست گفت: «لباسم بسیار کهنه و پوسیده است و جز طرحی از تار و پود آن باقی نمانده است.»
گفت: «آگه نیستی کز سر درافتادت کلاه»
گفت: «در سر عقل باید، بیکلاهی عار نیست»
برتری عقل و آگاهی بر ظاهر
محتسب گفت: «خبر نداری که کلاهت از سرت افتاده است؟» مست گفت: «باید در سر انسان عقل و دانش باشد؛ بیکلاه بودن ننگ نیست.»
گفت: «می بسیار خوردی، زان چنین بیخود شدی»
گفت: «ای بیهودهگو، حرف کم و بسیار نیست»
ناآگاهی مأمور شرع از احکام دین
محتسب گفت: «شراب زیادی خوردهای و به همین علت چنین سرمست و بیهوش شدهای.» مست پاسخ داد: «ای یاوهگو، از نظر شرع میان کم و زیادِ شراب تفاوتی نیست.»
گفت: «باید حد زند هشیار مردم، مست را»
گفت: «هشیاری بیار، اینجا کسی هشیار نیست»
گسترش فساد و نبود انسان آگاه
محتسب گفت: «مردم هشیار باید مست را مجازات کنند.» مست گفت: «یک انسان هشیار پیدا کن و بیاور؛ در اینجا کسی آگاه و بیدار نیست.»
«مست و هشیار» قطعهای تعلیمی در قالب مناظرهٔ طنزآمیز میان مست و محتسب است؛ واژههای «افسار، هموار، بیدار و ...» قافیههای شعرند و «نیست» ردیف آن است.
پروین اعتصامی با وارونهسازی جایگاه مست و محتسب، فساد، ریا، رشوهخواری، بیخبری مسئولان و نابسامانی جامعه را نقد میکند؛ مستِ ظاهراً بیخود، از مأموران و حاکمان هشیارتر است.
شناخت فعل اسنادی و غیراسنادی از نکتههای مهم درس است؛ «است» و «نیست» غالباً فعل اسنادیاند، اما فعلهایی مانند «شویم» در معنی «برویم» غیراسنادیاند.
«والی را سرای» نمونهٔ فک اضافه به معنی «سرای والی» و «هشیار مردم» ترکیب وصفی مقلوب به معنی «مردم هشیار» است.
مرورِ این درس تمام شد؟
تیکِ مرور فقط در همین مرورگر میماند و پیشرفتت را در صفحهٔ شب امتحان نشان میدهد.
شرحِ کامل و قلمروها در درسنامهٔ همین درس.