مهدی اخوان ثالث
داستان کشته شدن رستم به دست شغاد؛ از مجموعهٔ «در حیاط کوچک پاییز در زندان»
... یادم آمد، هان،
داشتم میگفتم، آن شب نیز
سورت سرمای دی بیدادها میکرد
شاعر با توصیف سرمای دی، شدت ظلم، خفقان و استبداد حاکم بر جامعه را نشان میدهد.
هان، به یادم آمد؛ داشتم میگفتم که آن شب نیز شدت سرمای زمستان بسیار زیاد بود و ظلم و استبداد به نهایت رسیده بود.
و چه سرمایی، چه سرمایی!
بادبرف و سوز وحشتناک
ادامهٔ توصیف فضای سرد و هراسآور و اشاره به شدت استبداد در جامعه.
چه سرمای بسیار سختی بود؛ باد سرد میوزید، برف میبارید و کولاک و سوزی وحشتناک برپا بود.
لیک، خوشبختانه آخر، سرپناهی یافتم جایی
گرچه بیرون تیره بود و سرد، همچون ترس،
قهوهخانه گرم و روشن بود، همچون شرم...
همگنان را خون گرمی بود
تقابل فضای گرم و دوستانهٔ جامعهٔ همفکر شاعر با فضای سرد، تیره و استبدادزدهٔ بیرون.
اما خوشبختانه سرانجام جایی امن پیدا کردم. هرچند بیرون مانند ترس، تیره و سرد بود، درون قهوهخانه مانند شرم، گرم و روشن بود و همه با هم صمیمی بودند.
قهوهخانه گرم و روشن، مرد نقال آتشینپیغام،
راستی کانون گرمی بود
جذابیت و گیرایی سخن نقال و صمیمیتی که در فضای قهوهخانه وجود دارد.
قهوهخانه گرم و روشن بود و مرد نقال با سخنان اثرگذار و گیرا، آنجا را به راستی به مرکزی گرم و صمیمی تبدیل کرده بود.
مرد نقال ـ آن صدایش گرم، نایش گرم،
آن سکوتش ساکت و گیرا
و دمش، چونان حدیث آشنایش گرم
راه میرفت و سخن میگفت
تأثیرگذاری سخن نقال و قدرت سخنوری او.
مرد نقال، صدایی گرم و دلنشین و گیرا داشت؛ حتی سکوتش نیز جذاب بود و دم و سخنش مانند داستانهای آشنای شاهنامه، گرم و صمیمی بود. او راه میرفت و سخن میگفت.
چوبدستی منتشامانند در دستش،
مست شور و گرم گفتن بود
در حالی که چوبدستیای از چوب منتشا در دست داشت، با شور و اشتیاق فراوان سرگرم داستانگویی بود.
صحنهٔ میدانک خود را
تند و گاه آرام میپیمود
همگنان خاموش،
گرد بر گردش، به کردار صدف بر گرد مروارید،
پای تا سر گوش
جذابیت و گیرایی سخنان نقال و توجه کامل شنوندگان.
مرد نقال صحنهٔ کوچک قهوهخانه را گاهی تند و گاهی آرام میپیمود. همهٔ حاضران ساکت بودند و مانند صدفی که دور مروارید حلقه زده باشد، گرد او جمع شده و با تمام وجود به سخنانش گوش میدادند.
... «هفتخوان را زادسرو مرو،
یا به قولی «ماخ سالار»، آن گرامی مرد،
آن هریوهٔ خوب و پاکآیین ـ روایت کرد؛
خوان هشتم را
من روایت میکنم اکنون...
من که نامم مات»...
همچنان میرفت و میآمد
شاعر در این بخش از راویان داستانهای شاهنامه نام میبرد و خود را راوی «خوان هشتم» معرفی میکند.
هفتخوان رستم را آزادسرو مروزی یا به قولی ماخسالار، آن مرد گرامی هراتیِ خوب و پاکآیین، روایت کرده است. اکنون من، مهدی اخوان ثالث، خوان هشتم یعنی داستان مرگ رستم را روایت میکنم؛ و مرد نقال همچنان میرفت و میآمد.
همچنان میگفت و میگفت و قدم میزد
«قصه است این، قصه، آری قصه درد است
شعر نیست؛
این عیار مهر و کین مرد و نامرد است
بیعیار و شعر محض خوب و خالی نیست
هیچ ـ همچون پوچ ـ عالی نیست
این گلیم تیرهبختیهاست
خیس خون داغ سهراب و سیاوشها،
روکش تابوت تختیهاست...»
تأکید بر واقعی و دردناک بودن داستان، سنجش مردانگی و ناجوانمردی، و پیوند سرنوشت سهراب، سیاوش و تختی با رنج و بدبختی یک ملت.
مرد نقال همچنان قدم میزد و سخن میگفت: این داستان، قصهای واقعی و دردناک است و فقط شعر و سرگرمی نیست؛ معیاری برای سنجش مهر و کین، مردانگی و نامردی است. این گلیم، گلیم تیرهبختیهای مردمی است که به خون سهرابها و سیاوشها آغشته و روکش تابوت تختیها شده است.
اندکی استاد و خامش ماند
پس هماوای خروش خشم،
با صدایی مرتعش، لحنی رجزمانند و دردآلود،
خواند:
آه، دیگر اکنون آن عماد تکیه و امید ایرانشهر،
شیرمرد عرصهٔ ناوردهای هول،
پور زال زر، جهانپهلوان،
آن خداوند و سوار رخش بیمانند،
آن که هرگز ـ چون کلید گنج مروارید ـ
گم نمیشد از لبش لبخند،
خواه روز صلح و بسته مهر را پیمان،
خواه روز جنگ و خورده بهر کین سوگند
توصیف ویژگیهای رستم و روحیهٔ استوار و شاد او در همهٔ شرایط.
مرد نقال اندکی مکث کرد و ساکت شد؛ سپس با صدایی لرزان، خشمگین و دردناک ادامه داد: افسوس که اکنون ستون و امید ایران، آن شیرمرد میدانهای هراسانگیز جنگ، رستمِ جهانپهلوان و سوار رخش بیمانند، همان کسی که چه در روز صلح و چه در روز جنگ لبخند از لبش دور نمیشد، در چنین سرنوشتی گرفتار شده است.
آری اکنون شیر ایرانشهر
تهمتن، گرد سجستانی
کوه کوهان، مرد مردستان
رستم دستان
در تگ تاریکژرف چاه پهناور،
کشته هر سو بر کف و دیوارههایش نیزه و خنجر،
چاه غدر ناجوانمردان
چاه پستان، چاه بیدردان، چاه چونان ژرفی و پهناش، بیشرمیش ناباور
و غمانگیز و شگفتآور
آری اکنون تهمتن با رخش غیرتمند،
در بن این چاه آبش زهر شمشیر و سنان، گم بود
توصیف چاهی که شغاد با نیرنگ برای کشتن رستم آماده کرده و بیان عمق کینه و خیانت دشمنان رستم.
آری، اکنون رستم، آن پهلوان نیرومند سیستانی و نمونهٔ مردانگی، همراه با رخش در ته چاهی تاریک، عمیق و پهناور افتاده است؛ چاهی که کف و دیوارههایش پر از نیزه و خنجر، حاصل نیرنگ ناجوانمردان و آکنده از زهر شمشیر و سنان است.
پهلوان هفتخوان، اکنون
طعمه دام و دهان خوان هشتم بود
و میاندیشید
که نبایستی بگوید هیچ
بس که بیشرمانه و پست است این تزویر
شرح به چاه افتادن رستم و رخش و نکوهش شدت بیشرمی و ناجوانمردی شغاد.
رستم، پهلوان هفتخوان، اکنون گرفتار دام خوان هشتم و اسیر چاه مرگ شده بود و با خود میاندیشید که پس از چنین حیلهٔ پست و بیشرمانهای بهتر است چیزی نگوید.
چشم را باید ببندد، تا نبیند هیچ...
بعد چندی که گشودش چشم
رخش خود را دید
بس که خونش رفته بود از تن،
بس که زهر زخمها کاریش
گویی از تن حس و هوشش رفته بود و داشت میخوابید
اخوان در این بخش از زخمهای خطرناک رخش و نزدیک شدن او به مرگ سخن میگوید.
رستم با خود میگوید باید چشم را ببندد تا چیزی نبیند. مدتی بعد چشمهایش را باز کرد و رخش را دید که از شدت خونریزی و زخمهای کاری، حس و هوش از تنش رفته و در حال مرگ بود.
او
از تن خود ـ بس بتر از رخش ـ
بیخبر بود و نبودش اعتنا با خویش
رخش را میدید و میپایید
رخش، آن طاق عزیز، آن تای بیهمتا
رخش رخشنده
با هزاران یادهای روشن و زنده...
گفت در دل: «رخش! طفلک رخش! آه!»
این نخستین بار شاید بود
کان کلید گنج مروارید او گم شد
بیتوجهی رستم به زخمهای خود، توصیف ویژگیهای برجستهٔ رخش و اندوه رستم از درد و رنج او.
رستم به تن زخمی خود توجهی نداشت و تنها مراقب رخش بود. رخشِ یگانه، عزیز و بیهمتای او با هزاران خاطرهٔ روشن و زنده پیش چشمش بود. رستم با اندوه در دل گفت: رخش، طفلک رخش، آه؛ و شاید این نخستین بار بود که لبخند از لبان رستم محو میشد.
ناگهان انگار
بر لب آن چاه
سایهای را دید
او شغاد، آن نابرادر بود
که درون چه نگه میکرد و میخندید
و صدای شوم و نامردانهاش در چاهسار گوش میپیچید...
ناگهان رستم گویی سایهای را بر لب چاه دید؛ شغاد، برادر ناتنی و ناجوانمردش بود که به درون چاه نگاه میکرد و میخندید و صدای شوم و نامردانهاش در گوش رستم میپیچید.
باز چشم او به رخش افتاد ـ اما... وای!
دید،
رخش زیبا، رخش غیرتمند
رخش بیمانند
با هزارش یادبود خوب، خوابیده است
آنچنان که راستی گویی
آن هزاران یادبود خوب را در خواب میدیده است...
بعد از آن تا مدتی، تا دیر،
یال و رویش را همی نوازش کرده، هی بویید، هی بوسید،
رو به یال و چشم او مالید...
وداع عاطفی رستم با رخش و یادآوری خاطرات خوب و ماندگار او.
رستم دوباره به رخش نگاه کرد و دید رخش زیبا و بیمانند با هزاران خاطرهٔ خوبش مرده است؛ آنقدر آرام بود که گویی آن خاطرات را در خواب میدید. سپس مدتی طولانی یال و صورت رخش را نوازش کرد، بویید و بوسید و صورت خود را به یال و چشم او مالید.
مرد نقال از صدایش ضجه میبارید
و نگاهش مثل خنجر بود:
«و نشست آرام، یال رخش در دستش،
باز با آن آخرین اندیشهها سرگرم
جنگ بود این یا شکار؟ آیا
میزبانی بود یا تزویر؟
قصه میگوید که بیشک میتوانست او اگر میخواست
که شغاد نابرادر را بدوزد ـ همچنان که دوخت ـ
با کمان و تیر
بر درختی که به زیرش ایستاده بود،
و بر آن بر تکیه داده بود
و درون چه نگه میکرد
انتقام گرفتن رستم از قاتل خود در لحظهٔ مرگ.
صدای مرد نقال آکنده از ضجه و اندوه بود و نگاهش چون خنجر. رستم در حالی که یال رخش را در دست داشت، با آخرین اندیشههای خود میپرسید: آیا این جنگ بود یا شکار، میزبانی بود یا نیرنگ؟ قصه میگوید اگر میخواست میتوانست شغاد را با تیر به درختی که کنار چاه ایستاده بود بدوزد؛ همانگونه که کرد.
قصه میگوید:
این برایش سخت آسان بود و ساده بود
همچنان که میتوانست او، اگر میخواست،
کان کمند شصت خم خویش بگشاید
و بیندازد به بالا، بر درختی، گیرهای، سنگی
و فراز آید
ور بپرسی راست، گویم راست
قصه بیشک راست میگوید
میتوانست او، اگر میخواست؛
لیک...»
تسلیم شدن رستم در برابر سرنوشت، با وجود اینکه توانایی نجات خود را داشت؛ تقدیرگرایی.
قصه میگوید نجات یافتن برای رستم بسیار آسان بود؛ اگر میخواست میتوانست کمند بلند خود را بر درخت یا سنگی بیندازد و از چاه بالا بیاید. اگر از من بپرسی، میگویم قصه راست میگوید؛ رستم میتوانست خود را نجات دهد، اگر میخواست؛ اما...
مرورِ این درس تمام شد؟
تیکِ مرور فقط در همین مرورگر میماند و پیشرفتت را در صفحهٔ شب امتحان نشان میدهد.
شرحِ کامل و قلمروها در درسنامهٔ همین درس.