عطار
برگزیده‌ای از منطق‌الطیر؛ داستان تلاش پرندگان برای رسیدن به سیمرغ و گذر از مراحل سیر و سلوک
مجمعی کردند مرغان جهان
آنچه بودند آشکارا و نهان
گردهم‌آیی مرغان برای آغاز جست‌وجوی سیمرغ.
همهٔ پرندگان جهان، چه شناخته‌شده و چه ناشناخته، در یک جا گرد هم جمع شدند.
جمله گفتند این زمان در روزگار
نیست خالی هیچ شهر از شهریار
لزوم داشتن پادشاه و راهنما.
همهٔ پرندگان گفتند: در این زمان، هیچ سرزمینی بدون پادشاه نیست.
چون بود کاقلیم ما را شاه نیست؟
بیش از این بی‌شاه بودن راه نیست
لزوم انتخاب رهبر برای مرغان.
چگونه ممکن است سرزمین ما پادشاه نداشته باشد؟ بیش از این، بی‌پادشاه بودن شایسته نیست.
هدهد که پرنده‌ای دانایی بود و افسری بر سر داشت، گفت: «ای یاران، من بیشتر از همهٔ شما جهان را گشته‌ام و از اطراف و اکناف گیتی آگاهم. ما پرندگان را نیز…
سیمرغ نماد خداوند و هدهد نماد پیر و راهنمای طریقت است؛ همهٔ زیبایی‌های هستی جلوه‌ای از حقیقت معشوق‌اند.
هدهد خود را راهنمایی آگاه معرفی می‌کند و می‌گوید مرغان پادشاهی به نام سیمرغ دارند که در پس کوه قاف است؛ خرد، بینش، زیبایی و شکوه او بی‌مانند است و همهٔ زیبایی‌های جهان پرتوی از اوست. مرغان باید برای رسیدن به او راهی دشوار را طی کنند.
شیرمردی باید این ره را شگرف
زان که ره دور است و دریا ژرف ژرف
دشواری و پرخطر بودن راه عشق و سلوک.
برای پیمودن این راه، انسانی دلیر و نیرومند لازم است؛ زیرا راه بسیار طولانی و دشواری‌ها بسیار عمیق و فراوان‌اند.
پرندگان چون سخنان هدهد را شنیدند، جملگی مشتاق دیدار سیمرغ شدند و همه فریاد برآوردند که ما آماده‌ایم؛ ما از خطرات راه نمی‌هراسیم؛ ما خواستار سیمرغیم!…
دلبستگی به زیبایی‌های ناپایدار دنیا مانع رسیدن به حقیقت است.
مرغان نخست شوق سفر پیدا کردند، اما با شنیدن سختی‌های راه برخی عذر آوردند. بلبل وابستگی خود به گل را بهانه کرد و هدهد یادآور شد که زیبایی گل پایدار نیست.
گل اگرچه هست بس صاحب جمال
حسن او در هفته‌ای گیرد زوال
ناپایداری زیبایی ظاهری و عشق دنیوی.
هرچند گل بسیار زیباست، زیبایی آن پس از زمانی کوتاه از میان می‌رود.
طاووس نیز چنین عذر آورد که من مرغی بهشتی‌ام، روزگاری در بهشت به سر برده‌ام. مار با من آشنا شد؛ آشنایی با او سبب گردید که مرا از بهشت بیرون کنند.…
برتری جمال معبود و عشق الهی بر نعمت‌های بهشتی.
طاووس به امید بازگشت به بهشت از سفر سیمرغ عذر می‌آورد، اما هدهد می‌گوید زیبایی بهشت نیز در برابر جمال سیمرغ ناچیز است.
هر که داند گفت با خورشید راز
کی تواند ماند از یک ذره باز؟
برتری عشق الهی بر همهٔ دلبستگی‌های کوچک و دنیوی.
کسی که می‌تواند با خورشید سخن بگوید، چگونه ممکن است به سبب یک ذره از راه بازبماند؟
آن‌گاه باز شکاری که شاهان او را روی شست می‌نشانند و با خویشتن به شکار می‌برند، چنین گفت: «من بسیار کوشیده‌ام تا روی دست شاهان جا گرفته‌ام، پیوسته با…
دلبستگی به جاه و مقام دنیوی، مانع رسیدن به خداوند است.
باز شکاری به جایگاه خود نزد شاهان و دلبستگی به قدرت و مقام تکیه می‌کند و از رفتن در راه سیمرغ عذر می‌آورد.
بعد از آن مرغان دیگر سر به سر
عذرها گفتند مشتی بی‌خبر
عذرآوری سالکان ناآگاه برای ادامه ندادن راه.
سپس پرندگان دیگر نیز، که گروهی ناآگاه بودند، یکی‌یکی بهانه‌ها و عذرهای خود را گفتند.
اما هدهد دانا یک‌یک آنان را پاسخ گفت و عذرشان را رد کرد و چنان از شکوه و خرد و زیبایی سیمرغ سخن راند که مرغان جملگی شیدا و دلباخته گشتند؛ بهانه‌ها…
اهمیت وجود راهنمای آگاه و بیان ویژگی‌های راهنما در سیر و سلوک.
هدهد عذرهای مرغان را رد کرد و آنان را شیفتهٔ سیمرغ ساخت. مرغان تصمیم به ادامهٔ راه گرفتند و برای انتخاب راهبر قرعه زدند؛ قرعه به نام هدهد افتاد و او رهبری سفر را بر عهده گرفت.
گفت ما را هفت وادی در ره است
چون گذشتی، هفت وادی درگه است
هفت وادی به عنوان مراحل سیر و سلوک عرفانی.
هدهد گفت: در مسیر ما هفت مرحله وجود دارد؛ وقتی این هفت مرحله را پشت سر بگذاری، به درگاه سیمرغ می‌رسی.
وا نیامد در جهان زین راه، کس
نیست از فرسنگ آن آگاه کس
بی‌انتها بودن و برگشت‌ناپذیری راه عشق.
هیچ‌کس تاکنون از این راه بازنگشته است و هیچ‌کس هم از مسافت آن آگاهی ندارد.
چون فرو آیی به وادی طلب
پیش آید هر زمانی صد تعب
سختی‌های راه طلب و همراه بودن طلب با رنج.
وقتی وارد مرحلهٔ طلب شوی، هر لحظه رنج و سختی فراوانی پیش می‌آید.
مال اینجا بایدت انداختن
ملک اینجا بایدت درباختن
وادی طلب؛ ترک تعلق به مال و قدرت.
در مرحلهٔ طلب باید مال و ثروت و قدرت را رها کنی.
بعد از این وادی عشق آید پدید
غرق آتش شد کسی کانجا رسید
پرسوز و گداز بودن عشق.
پس از مرحلهٔ طلب، وادی عشق آشکار می‌شود؛ کسی که به این مرحله برسد، سراپای وجودش را آتش عشق فرا می‌گیرد.
عاشق آن باشد که چون آتش بود
گرم‌رو، سوزنده و سرکش بود
پرتحرک و سرکش بودن عاشق و نایستادن در برابر موانع.
عاشق حقیقی کسی است که همانند آتش، شتابنده، سوزنده، پرحرارت و تسلیم‌ناپذیر باشد.
بعد از آن بنمایدت پیش نظر
معرفت را وادی‌ای بی‌پا و سر
بی‌انتها بودن معرفت حق.
پس از وادی عشق، مرحلهٔ معرفت و شناخت در برابر تو آشکار می‌شود؛ مرحله‌ای بی‌انتها و بی‌مرز.
چون بتابد آفتاب معرفت
از سپهر این ره عالی‌صفت
تابش نور معرفت و شناخت خداوند.
هنگامی که خورشید معرفت از آسمان این راه بلندمرتبه بتابد، شناخت حق آشکار می‌شود.
هر یکی بینا شود بر قدر خویش
باز یابد در حقیقت صدر خویش
خودشناسی و بینش در وادی معرفت.
هرکس به اندازهٔ ظرفیت خود بینا و آگاه می‌شود و جایگاه و ارزش حقیقی خویش را درمی‌یابد.
بعد از این، وادی استغنا بود
نه درو دعوی و نه معنا بود
رهایی سالک از همهٔ وابستگی‌ها و ادعاهای پوچ دنیایی.
پس از وادی معرفت، مرحلهٔ استغنا و بی‌نیازی فرا می‌رسد؛ در آن مرحله هیچ ادعا و هیچ خواست و وابستگی‌ای باقی نمی‌ماند.
هشت جنت نیز اینجا مرده‌ای است
هفت دوزخ همچو یخ افسرده‌ای است
رسیدن به بی‌نیازی مطلق از هر چیز جز خدا؛ بی‌رنگ شدن جذبهٔ بهشت و ترس از دوزخ.
در این مرحله، حتی هشت بهشت برای سالک بی‌ارزش و مرده است و هفت دوزخ نیز مانند تکه‌ای یخ سرد و بی‌اثر است.
بعد از این، وادی توحید آیدت
منزل تفرید و تجرید آیدت
رسیدن به یگانگی و خالی شدن از خویش در مقام توحید.
پس از مرحلهٔ استغنا، وادی توحید برای تو آشکار می‌شود؛ مرحلهٔ یگانه شدن با خدا و تنهایی گزیدن از غیر خدا.
روی‌ها چون زین بیابان درکنند
جمله سر از یک گریبان برکنند
وحدت در عین کثرت و یگانگی وجود.
وقتی سالکان از مرحلهٔ توحید بگذرند، همهٔ کثرت‌ها و پراکندگی‌ها به وحدت می‌رسند.
بعد از این وادی حیرت آیدت
کار دائم درد و حسرت آیدت
رنج کشیدن در مرحلهٔ حیرت.
پس از وادی توحید، مرحلهٔ حیرت برای تو فرا می‌رسد و پیوسته با درد و حسرت روبه‌رو خواهی بود.
مرد حیران چون رسد این جایگاه
در تحیر مانده و گم کرده راه
حیرت و سرگردانی در مسیر شناخت خدا.
وقتی انسان سرگشته به مرحلهٔ حیرت برسد، در سرگردانی می‌ماند و راه رسیدن به معشوق را گم می‌کند.
بعد از این، وادی فقر است و فنا
کی بود اینجا سخن گفتن روا
خاموشی، وارستگی و سکوت اختیار کردن در مرحلهٔ فقر و فنا.
پس از مرحلهٔ حیرت، وادی فقر و فنا فرا می‌رسد؛ در این مرحله سخن گفتن شایسته و جایز نیست.
صد هزاران سایه جاوید، تو
گم شده بینی ز یک خورشید، تو
فانی شدن کثرت و موجودات در وجود خداوند.
هزاران سایهٔ جاودان را در برابر یک خورشید ناپدید و گم‌شده می‌بینی.
مرغان از این همه سختی و وحشت کردند. برخی در همان نخستین منزل از پا درآمدند و بسیاری در دومین منزل به زاری زار جان سپردند اما آنان که همت یارشان بود،…
پایداری و استقامت در راه حقیقت و رسیدن به خودشناسی.
بسیاری از مرغان در سختی‌های راه از میان رفتند و تنها گروهی اندک با همت ادامه دادند. پس از رسیدن به کوه و ندیدن سیمرغ، در خواب به آنان گفته شد که حقیقت سیمرغ را در وجود خود بجویند.
چون نگه کردند آن سی مرغ زود
بی‌شک این سی مرغ آن سیمرغ بود
خودشناسی و وحدت در عین کثرت.
وقتی آن سی پرنده به خود نگریستند، بی‌درنگ فهمیدند که خودشان همان سیمرغی هستند که در پی او بوده‌اند.
خویش را دیدند سیمرغ تمام
بود خود سیمرغ، سی مرغ تمام
اتحاد عاشق و معشوق و وحدت در عین کثرت.
مرغان در آینهٔ سیمرغ، خود را سیمرغی کامل دیدند؛ سیمرغ همان سی مرغی بود که به کمال رسیده بودند.
محو او گشتند آخر بر دوام
سایه در خورشید گم شد والسلام
فنای سالک در حق و اتحاد عاشق و معشوق.
سرانجام مرغان برای همیشه در وجود سیمرغ محو شدند؛ همان‌گونه که سایه در خورشید ناپدید می‌شود.
مرورِ این درس تمام شد؟
تیکِ مرور فقط در همین مرورگر می‌ماند و پیشرفتت را در صفحهٔ شب امتحان نشان می‌دهد.
شرحِ کامل و قلمروها در درسنامهٔ همین درس.